Röleler bir anahtar gibi iki ayrı noktayı birbirine bağlayabilen veya bağlantıyı kesebilen elektromekanik cihazlardır. Genellikle elektronik yükü açma veya kapamada görev alır. Çalışma koşullarına göre birçok röle tipi vardır ve her rölenin kendi standardı vardır. Yapısal olarak genellikle elektromıknatıslardan oluşurlar. Rölelerin ana işlevi insan müdahalesi olmadan cihazın bir tarafından alınan sinyal sayesinde diğer taraftaki anahtarlama işlemini açık veya kapalı konuma getirmeyi sağlayan bağlantıyı kurmaktır. Amaç; düşük güçte sinyal kullanarak yüksek güçlü devreleri kontrol etmektir. Röleler, aynı anda farklı frekans ve dalga türlerinde etkilenmeden anahtarlama yapabilirler. Rölelerin en büyük sorunu, mekanik şekilde çalıştıklarından dolayı sık arızalanabilirler. Rölenin kontakları defalarca birbirine yapışıp açıldığı için zamanla oluşan elektrik atlamaları ile kontaklar oksitlenebilir ve iletimini kaybedebilir.
Çalışma Prensibi
Normalde Kapalı (Normally Closed) Durumu; Çekirdeğe herhangi bir gerilim uygulanmadığı zaman manyetik alan oluşmaz ve mıknatıs görevi görmez. Bir mıknatıslanma olmadığı için hareketli armatürü çekemez.
Normalde Açık (Normally Opened) Durumu; Çekirdekte yeterli voltaj oluştuğu zaman, bir manyetik alan oluşur. Bu manyetik alan bir mıknatıs görevi görür. Mıknatısın etkisiyle hareketli armatür manyetik alana doğru hareket eder. Hareketli armatür rölenin normalde açık olan pinine bağlanır ve harici devre çalışır.
Röle Çeşitleri
- Frekans Koruma Rölesi
- Reed Röle
- Termik Röle
- Gerilim Koruma Rölesi
- Solid State Röle
- Reaktif Güç Kontrol Rölesi
- Kaçak Akım Rölesi
- Zaman Rölesi
- Motor (Faz) Koruma Rölesi vb. çeşitlendirilebilir.
Röleler bulunduğu devreye göre uygun olarak seçilmelidir. Örneğin manyetik etki ile anahtarlama yapılacaksa dil kontak veya yüksek akımı sınırlamak için aşırı akım koruma röleleri tercih edilebilir. Bu çeşitler arasından; kaçak akım rölesi, zaman rölesi, termik röle ve motor koruma rölesi en çok tercih edilen röle tipleridir.
Kaçak Akım Rölesi
Bir elektrik devresinde fazdan giren akım, nötrden çıkar. Eğer devrede bir kaçak yoksa devreye giren akım ile çıkan akım birbirine eşittir. Fakat eğer bir kaçak olursa faz akımının tamamı nötr üzerinden olmayacaktır. Böylelikle kaçak akım sonucu faz-nötr dengesi bozulacaktır ve bu bozulma devreye veya devre elemanlarına zarar verebilir. Kaçak akım röleleri faz-nötr arasındaki oluşabilecek dengesizliği fark eder ve devreyi açarak sistemi korur.
Zaman Rölesi
Çalışma prensibi; zaman sayımı bobine gerilim uygulandığında başlar ve belirli sürenin ardından röle kontağın konumunun değişmesini sağlar. Bir makineyi, bir devreyi veya bir sistemi, belirli süre ve programlar çerçevesinde devreye sokar veya devreden çıkarır. Metro ve sokak aydınlatmaları gibi zamana bağlı ve süreli çalışan sistemler için uygundur.
Termik Röle
Termik röleler bir zaman rölesi çeşididir. Kontak durumları ortam ısısına bağlı olarak değişir. Amacı; ortamdaki ısı belirlenen ısıdan daha yüksek olduğu zaman devredeki akımı kesmektir. Bu işlemi iki farklı metalin genleşme farklılığı yani bimetal özelliğinden yararlanarak yapar. Buradaki metallerden biri fazla, diğeri daha az genleşir. Isıda değişim olduğu zaman genleşme sayesinde kontaklar kapanır. En yaygın kullanım alanları; ütüler ve motor gibi cihazlarda aşırı yüklenmeyi yada uzun süre çalışması gibi durumlarda ısınmayı engeller.
Motor (Faz) Koruma Rölesi
Motor yol verme uygulamalarında, motoru kısa devre ve aşırı yük durumlarına karşı koruyan, manuel olarak da devrede açma-kapama işlemleri yapılabilen üç kutuplu elektromekanik elemanlardır. Faz koruma röleleri elektrik motorlarını şebekeden gelecek olumsuzluklara karşı korumak amacıyla kullanılır. Bu işlemi termik manyetik rölelerde sağlar. Fakat termik manyetik röle bu koruması sınırlıdır. Motor koruma röleleri termik rölelere göre daha iyi bir koruma sağlar. Hem termik hem de manyetik koruma yapılabilmektedir. Faz koruma rölesi şebeke geriliminin faz sırasının karışması, faz dengesizliği veya PTC’nin aşırı ısınması ve besleme geriliminin yeterli gelmediği durumlarda motoru koruma özelliklerine sahiptirler.
Kaynakça:
- https://tr.wikipedia.org
- https://web.archive.org
- https://www.quisure.com
