Her mesleğin etik değerleri vardır. Gerektiğinde aldığımız kritik kararları bu çerçevede almamız beklenir. İşin aslına baktığınızda bir çalışan hangi seviye de olursa olsun etik değerleri dikkate alarak mı karar vermektedir?
Bahsettiğim etik değer para kaçırmak, ihalelerde hile yapmak gibi çok büyük durumlardan ibaret değil. Birine torpil yapmak, işten kaytarmak, bazı durumlarda sessiz kalmak gibi basit ama etkili şeylerde. Konuyu birkaç örnekle anlatmak istiyorum.
Milgram Deneyi = İtaat
Psikolojide ki milgram deneyi ile başlayabiliriz. Deneye katılan Amerikan vatandaşlarına kura ile öğretmen ve öğrenci rolleri paylaştırılır ama aslında deneye katılan denekler sadece öğretmen rolü için seçildiklerini bilmezler çünkü öğrenciler ekibin bir parçasıdır aslında. Öğretmen rolündeki denekler öğrencilere farklı bir odadan sorular sorar. Her yanlış cevapta 15 volt elektrik şokunu 450 volta arttırana kadar cezalandırır. Her elektrik şokunda da karşı taraftan çığlık sesi gelir.
Deney sırasında öğretmenler artan çığlıklarda durumunun iyi olup olmadığını sorduğun da ise lütfen devam edin, deneye devam etmelisin gibi uyarılardan sonra devam ettiler fakat kimse 300 volta gelene kadar deneyi sonlandırmayı istemedi. Deney için yapılan ankette kişilerin daha erkenden bitirecekleri sonucu çıksa da durum tam tersi olmuştu. Diğer ülkelerde de yapılan deneyin sonucu gene benzerdi.
Şavaş yardakçılarının “Sadece bana verilen görevi yerine getirdim” sözünden yola çıkılarak yapılan bu deneyde kişiler istemedikleri şeyleri sadece baskı altında mı yaptılar? Deneyi isteseler sonlandıramaz mydılar? Yoksa ellerindeki gücün verdiği haz mı izin vermedi?
Etik Değerlere Bağlılık
İş hayatında hepimiz başarılı, önemli sorumlukları olan kişiler olmak isteriz. Bunları yaparken amirimizin, patronumuzun ya da kendi hırsımızın istekleri bizi yanlış kararlar vermeye itebilir. Hakkettiğini düşündüğünüz kişiyi değil de sırf tanıdığınız diye torpil geçmek, sırf sınıfı geçmek için kopya çekmek geleceği inşa ederken temeli çürütmek demektir. Bir doktorun nakil önceliği olmayan bir hastayı ilk sıraya aldırması da. Bebekler üzerinde yapılan araştırmaya göre hepimiz iyi ve doğru ahlaki değerleri bilerek doğarız ama eğitim aldıkça iyi ve kötü arasındaki farkı anlayıp seçim yaparız.
Stanford üniversitesi psikoloji profesörü Philip Zimbardo’nun Stanford hapishane deneyi de bunun bir başka açıdan bakışıdır. Gücün verdiği yetkiyle isyanları bastırmak isteyen gardiyanlar mahkumlara eziyet etmekte tereddüt etmemiştir. İşin korkutucu tarafı Zimbardo bile deneye kendini kaptırdığını 6 gün sonunda fark ediyor. Dostayevski’nin de dediği gibi “Dünyanın en gereksiz işe yaramaz adamını alın, bir gişe memuru yapın. Kendini önemli biri zannedip hemen sizi aşağı görecektir” lafı deney de olsa insanların gerçekteki kişiliklerini görmemizi sağlayan sadece bir söz.
Etik Ve Teknoloji Buluşması
Tüm bu etik meselesinin teknolojiyle buluşmasında ne gibi bir sonuç doğuracağını düşündünüz mü? Geleceğimiz makine öğrenmesine dayanmaya çoktan başladı. Makine öğrenmesinin bir sonucu da otonom araçlardır. Felsefedeki Trolley dilemmasını otonom araçlara uyarlayarak etik bir tartışma başlatmıştır. Kaza anında otonom aracın önüne çıkan yayalardan biri yaşlı birinin genç olduğunu düşünelim. Araç kime vuracak?
Bu düşünce kapsamında yazılımdaki etik değerleri neye göre belirleyeceğiz. Yazılım şirketinin sektöre bakışı, yazılımcının yaşam tarzı, doğduğu kültür, büyüten anne baba gibi faktörler aracın çarpma esnasındaki seçimini belirleyecektir. İşte bu felsefi soru da bunu irdelemektedir. Yıllardır.
Sonuç Olarak
Yetiştirilme tarzımız, hayata bakış açımız, isteklerimiz, hedeflerimiz ne olursa olsun etik olmak yada olmamak bir tercih meselesi gibi gelebilir ama aslında değildir. Sırf patronunuz işten kovacak diye yaptığınız etik dışı davranış, sizin yerinize tercih edilebilecek çalışma arkadaşınıza yapacağınız bir hareket iş hayatında her zaman karşınıza çıkacaktır. Kötü intiba peşinizi bırakmayacaktır. Mühendislik yemini, hipokrat yeminin de amacı bu değil midir. Okul hayatınız boyunca çektiğiniz kopyalar ne kadar masumane gözükse de ahlaki değerlerin kişiliğimize oturmaya başladığı bu zamanlarda bu davranışları normalleştirmek kalan hayatınızda birçok şey için temel niteliğindedir. O yüzde ne olursa olsun verdiğimiz kararları etik değerler çerçevesinde vermeye özen göstermek gerektiğine inanıyorum.
Kaynakça
tr.wikipedia.org/wiki/Milgram_deneyi
cahitcengizhan.com/profesyonel-etik/#Toc9770239
onedio.com
