Cıva, periyodik tabloda Hg sembolü ile gösterilen, atom numarası 80 olan ve oda sıcaklığında sıvı halde bulunabilen nadir metallerden biridir. Yüksek yoğunluğu, parlak görünümü ve toksik yapısı ile bilinen bu element; geçmişten günümüze termometrelerden endüstriyel uygulamalara kadar birçok alanda kullanılmıştır. Peki cıva tam olarak nedir, hangi özelliklere sahiptir, neden sıvıdır ve nerelerde kullanılır?
Kısaca Cıva
Sembolü: Hg
Atom numarası: 80
Element sınıfı: Geçiş metali
Oda sıcaklığındaki hâli: Sıvı
Görünümü: Gümüşi beyaz
Yoğunluğu: Yaklaşık 13,6 g/mL
Erime noktası: -38,87 °C
Kaynama noktası: 356,9 °C
Doğada en yaygın bulunduğu form: Zinober, yani HgS
Cıva Elementi Nedir?
Cıva, periyodik tabloda Hg sembolü ile gösterilen 80 atom numaralı bir geçiş metalidir. Element sembolü olan Hg adını daha eski ve telaffuzu zor bir isim Hydrargyrum’dan alır. Bu isim Yunanca su anlamına gelen hydror ve gümüş anlamına gelen argyros kelimelerinin bir birleşimidir. İngilizce’de de mercury veya quick silver olarak geçer.
Cıvanın Özellikleri Nelerdir?
Cıvayı özel kılan özelliği, oda sıcaklığında ve standart basınçta sıvı olan tek metalik element oluşudur. Cıvaya en yakın; 28.5 °C’de ergiyen Sezyum, 30 °C’de ergiyen Galyum ve 39 °C’de ergiyen Rubidyum elementleridir. Cıva gümüşi beyazdır, nemli havada yavaşça kararır ve -38.87 ° C’de (-37.97 ° F) teneke veya kurşun gibi yumuşak bir katı halinde donar. Bir metal için düşük sayılabilecek olan 356,9 ° C’de (674 ° F) kaynar. 13.6 g/mL yoğunluğa sahiptir, ki bu da 1.00 g/mL yoğunluğa sahip su ile karşılaştırıldığında nispeten yüksektir. Örneğin; üzerine demir para veya benzeri bir madde koyduğumuzda suyun ve pek çok sıvının aksine yüzer. Tabii, kendisi bir metal olduğu için bu çok da sürpriz değildir.
Cıvanın atomları arasında oldukça kuvvetli metalik bağ kuvvetleri olduğundan dolayı yüzey gerilimi yüksektir. Yüzey gerilimini azaltmak adına kendi atomlarına doğru çekilir. Bu nedenle sıvı cıvayı bir yüzeye damlattığımızda neredeyse yusyuvarlak küreler halinde toparlanır ve yapışmaz. Miktarı fazla olduğunda bu durum o kadar da fark edilebilir olmayabilir. Bunun sebebi yerçekimi kuvvetinin cıva yüzey geriliminden daha fazla olmasıyla cıvanın küresel yapıdan düz yapıya geçmesidir. Cıvanın, metal olduğundan dolayı elektriği iletebilme özelliği vardır. Cıvaya, genelde doğada saf metal halde rastlanmaz. Genellikle zinober (cinnaber) olarak bilinen HgS formunda rastlanır. HgS, kırmızı (alfa) ve siyah (beta) olmak üzere iki farklı formda bulunabilir. Bu iki formda kavurma (roasting) işlemi sayesinde veya kimyasal yollarla (sodyum sülfatta çözündürme vb.) cıva metaline çevrilebilir.
Cıvanın Alaşımları: Amalgamlar
Cıva; altın, gümüş ve kalay gibi birçok metalle kolayca amalgam adı verilen alaşımlar oluşturabilir. En yaygın ve sakıncalı alaşım örneklerinden biri alüminyum ile oluşturduğu amalgamdır. Alüminyum normal koşullarda koruyucu bir oksit katmanı ile kaplıdır. Ancak cıva bunu bozarak Al atomlarının havaya maruz kalmasına neden olur. Al hızlı bir reaksiyon vererek alüminyum oksit meydana getirir. Bu aldığı form cıvayı amalgamdan uzaklaştırır ve böylece tekrar cıvaya Al eklersek bir döngü gibi oluşum gerçekleşmeye devam eder. Cıvayı uzaklaştırsak daha alüminyum oksit içinde daima bir miktar kalır ve onu yok etmeye devam eder. Bu nedenle uçaklara sokulmaları yasaklıdır.
Aluminyum ile olan alaşımını bir kenara bıraktığımızda; amalgamlar epey işe yarar olabilirler. Amalgamlar, altını ayrıştırmak veya diş dolgusu yapma amaçlarıyla kullanılabilir.
Cıva Nerelerde Kullanılır?
HgS’in yanı sıra, oldukça zehirli bir tuz olan ve bir zamanlar yara dezenfektanı olarak kullanılan cıva klorür (HgCl2) ve bakterileri öldürmek için kullanılan bir antiseptik olan kalomel olarak da bilinen cıva klorür (Hg2Cl2) de diğer yaygın cıva bileşikleridir. Cıva(II) oksit (HgO), geçmişte bazı cıva pillerinde kullanılan bileşiklerden biridir. Kalomel olarak da bilinen cıva(I) klorür (Hg2Cl2) ise farklı bir cıva bileşiğidir. Bu piller genellikle dijital saatlerde kullanılırlar. HgS’in bir formu olan kırmızı hali ise tarihte vermilyon adıyla bilinen pigment olarak kullanılmıştır.
Cıvanın en bilindik kullanım alanı termometre ve barometredir. Hala bazı floresan lambalarda gaz cıva kullanılsa da bir kısmı yerini güvenlik nedenleriyle daha pahalı olan alternatiflerine bıraktı. Amalgam diş dolgularında kullanılıyor ancak dolgu için kullanılan amalgamların sağlığa etkileri günümüzde tıbbi açıdan tartışılıyor. Cıvanın, maskara ve benzeri makyaj malzemelerinin üretiminde kullanımına rastlanılır. Ayrıca kimya endüstrisinde katalizör olarak, bazı elektrik anahtarlarında ve redresörlerde de kullanılır. Bir diğer kullanım alanları da; difüzyon pompaları, pestisit yapımı, kostik soda ve klor üretimi için cıva hücreleri, kirlenme önleyici boyalar, piller ve reklam tabelaları olabilir.
Cıva Zararlı mı, Neden Tehlikelidir?
Cıva, özellikle buharı ve bazı bileşikleri nedeniyle insan sağlığı açısından oldukça tehlikeli bir elementtir. Solunum yoluyla veya besin zinciri üzerinden vücuda girebilir ve sinir sistemi başta olmak üzere birçok organa zarar verebilir.
Cıva zehirlenmesi; baş ağrısı, kas zayıflığı, koordinasyon bozukluğu ve uzun vadede ciddi nörolojik problemlere yol açabilir. Bu nedenle günümüzde birçok kullanım alanında daha güvenli alternatiflere yönelinmiştir.
Cıvanın tehlikesi yalnızca sıvı metal hâlinden değil, özellikle buharından ve bazı bileşiklerinden kaynaklanır. Bu nedenle kırılan eski tip termometreler, cıva içeren atıklar veya kontrolsüz endüstriyel maruziyetler hafife alınmamalıdır. Cıva ile temas veya dökülme durumunda maddenin elle toplanmaya çalışılması yerine, bulunduğu ortam havalandırılmalı ve yetkili kurumların yönlendirmelerine göre hareket edilmelidir.
SIK SORULAN SORULAR
Cıva nedir?
Cıva, periyodik tabloda Hg sembolü ile gösterilen, atom numarası 80 olan ve oda sıcaklığında sıvı halde bulunabilen metalik bir elementtir.
Cıva neden sıvıdır?
Cıvanın atomik ve elektronik yapısı, metalik bağ davranışıyla birlikte oda sıcaklığında sıvı halde kalmasına neden olur. Bu özellik onu diğer metallerden ayıran en dikkat çekici özelliklerden biridir.
Cıva nerelerde kullanılır?
Cıva geçmişte termometre, barometre, floresan lamba, bazı elektrik anahtarları, piller, amalgam dolgular ve çeşitli endüstriyel uygulamalarda kullanılmıştır. Günümüzde toksik etkileri nedeniyle birçok alanda daha güvenli alternatifler tercih edilir.
Cıva zararlı mı?
Evet. Cıva özellikle buharı ve bazı bileşikleri nedeniyle insan sağlığı için tehlikeli olabilir. Solunum yoluyla ya da besin zinciri üzerinden vücuda girdiğinde sinir sistemi, böbrekler ve diğer organlar üzerinde olumsuz etkiler gösterebilir.
Cıva doğada nasıl bulunur?
Cıva doğada genellikle saf metal halinde değil, zinober olarak bilinen cıva sülfür yani HgS formunda bulunur.
Civa mı cıva mı yazılır?
Türkçede doğru yazım “cıva”dır. Ancak kullanıcılar arama motorlarında sıkça “civa” şeklinde de arama yaptığı için yazının SEO alanlarında bu varyasyon da dikkate alınabilir.
Kaynakça:
https://www.livescience.com
https://www.rsc.org
https://www.britannica.com
https://www.youtube.com
