Aptalın Altını: Pirit

Pirit veya demir pirit (FeS2), altına olan benzerliği nedeniyle aptalın altını denilen ve ekonomik değeri altından çok daha düşük olan bir mineraldir. En bol bulunan sülfit mineralidir. Adı, Yunanca “ateşe çarpan taş veya mineral” anlamına gelen pyritēs lithos kelimesinden türemiştir. Bu anlam, bir kıvılcım çıkartmak ve yangına neden olmak için kullanılabilmesinden gelmektedir.

Pirit geniş çapta dağılarak ve çok çeşitli koşullar altında oluşur. Örneğin, magmatik (erimiş kaya) ayrışması ile, hidrotermal çözeltilerle ve sarkıt büyüme olarak üretilebilir. Magmatik kayaçlarda, kuvars ve sülfit mineralli damar birikintilerinde ve şist, kömür ve kireçtaşı gibi tortul kayaçlarda aksesuar mineral olarak bulunur. Piritin görünüşü oluştuğu ortama bağlıdır. Çünkü oluşum ortamıyla birlikte saflığı, oluşma zamanı, basınç ve sıcaklık değişir. Piritin temel kristal kafesi kübiktir. FeS2 eğer ortorombik kristal kafese sahipse  Markazit, diğer adıyla beyaz demir piriti oluşturur. Altına ise çoğu zaman pirit kadar düzenli yapıda rastlanılmaz.

Pirit İle Altın Arasındaki Fark

Aptalın altını yalnızca görünüşte altını taklit eder. Pirit, altından daha yaygın, daha sert ve daha kırılgandır. Toz halinde ezildiğinde yeşilimsi siyah görünür, halbuki gerçek altın tozu sarıdır. Elbette, yaygınlığını da göz önünde bulundurursak altından çok daha ucuzdur.

Aralarındaki göz ardı edemeyeceğimiz kadar önemli bir fark da altın simgesi “Au” olan bir element iken pirit demir ve kükürt elementlerinden oluşan bir bileşik olmasıdır.  Saf pirit (FeS2) ağırlıkça yüzde 46.67 demir ve yüzde 53.33 kükürt içerir.

Piriti ve altını ayırt etmek adına yapabileceğimiz testleri tahribatsız ve tahribatlı muayene olmak üzere iki ana başlığa ayırabiliriz.

Tahribatsız Muayene

1. Kararma: Doğada bulunan çoğu pirit örneğinin yüzeyinde en azından bir miktar kararma olacaktır. Külçeler veya küçük altın pulları genellikle parlaktır ve lekesizdir.
2. Renk: Piritin pirinç rengi vardır. Altın, altından sarıya bir renge sahiptir. Çoğu doğal altın, gümüşle alaşımlanır ve eğer gümüş içeriği yeterince yüksekse, numune beyazımsı sarı bir renge sahiptir. Güneş altında ayırt etmek bazen zorlansa da farkları daha az parlak bir ortamda rahatlıkla anlaşılacaktır.
3. Şekil: Pirit genellikle köşeli parçalar halinde bulunur ve birçoğu küp, oktahedron veya piritohedron yüzlerini sergiler. Akarsularda bulunan çoğu altın parçacığı hafifçe yuvarlatılmış kenarlara sahiptir, ancak bazı kristal altın örnekleri, pirite benzer bir kristal alışkanlığı sergileyebilir.
4. Çizgiler: Pek çok pirit kristalinin yüzlerinde ince paralel çizgiler vardır. Altın kristallerin çizgileri yoktur.
5. Özgül Ağırlık: Altının özgül ağırlığı yaklaşık 19,3’tür. Piritin özgül ağırlığı yaklaşık 5’tir. (Doğada bulunan tüm altın her zaman diğer metallerle alaşım halindedir. Bu metaller, numunenin özgül ağırlığını azaltacak özgül ağırlığa sahiptir, ancak asla piritin özgül ağırlığına yaklaşmasına yetecek kadar değildir. Önemli miktarda altın içeren numuneler, her zaman piritin özgül ağırlığının en az iki ila üç katı olacaktır.)
6. Koku: Altını kokusuz iken kükürt yükü nedeniyle pirit çürük yumurtamsı ayırt edilebilir bir kokuya sahiptir.

Tahribatlı Muayene

1. Çizgi Rengi: Minerallere yapılan bir test olan çizgi rengi testi bu ikisini ayırt etmesinin bir yöntemidir. Altının sarı bir çizgisi vardır. Pirit ise yeşilimsi siyah bir çizgiye sahiptir.
2. Sertlik Testi: Altın ve aptalın altını farklı sertliklere sahiptir ve bu nedenle sertlik testi ile ayırt edilebilirler. Sertliklerini karşılaştırırsak; altın mohs ölçeğinde 2,5-3 arasında yer alıp bir çakı ile çizilebilen bir sertliğe sahipken, pirit bu ölçekte 6-6.5 arasında yer alır.
3. Süneklik: Eğer çelik bir çekiçle sertçe altına vurmak isterseniz muhtemelen altının yüzeyini genişletirsiniz ancak altının aksine pirite vurmaya kalktığınızda parçalanır ve etrafa toz parçacıkları saçar.

Kullanımı

Aptalın altını, altının dublörlüğünün ötesinde daha fazla kullanıma sahiptir. Tarihsel olarak pirit, özellikle sülfürik asit üretimi için ticari olarak bir kükürt kaynağı olarak kullanılmıştır. Ancak günümüzde çok daha iyi demir kaynaklarının bulunması nedeniyle, pirit genellikle demir cevheri olarak kullanılmaz. Günümüzdeki yaygın kullanım alanları; araba aküleri, cihazlar, mücevheratlar ve bazı makinelerdir.

Uzun yıllar boyu, İspanya en büyük pirit üreticisiydi. Bugün ise İtalya ve Çin dünyanın en büyük üreticileri. Onları Rusya ve Peru takip ediyor.

2020’de Minnesota Üniversitesi’ndeki bilim adamları, aptalın altınını başarılı bir şekilde manyetik bir malzemeye dönüştürmek için elektrik voltajı ve iyonik bir yöntem kullandılar. Bu gelişmenin, düşük maliyetli, kükürt bazlı güneş pillerine yol açabilir ve aptalın altınına yeşil enerji endüstrisinde parlak bir gelecek verebileceği düşünülüyor. Gelecekte bu bileşiğin bambaşka kullanım alanları da olabilir.

Kaynakça:

https://www.britannica.com

https://www.livescience.com

https://science.howstuffworks.com

https://geology.com