Türkiye’deki Gözlem Evleri ve DAG

Ülkemizde, birçoğu Cumhuriyet’in ilk yıllarından kalma birçok gözlemevi bulunmakta. Bu gözlemevleri, uzaydaki değişiklikleri kaydetmek, veri almak, gözlemlemek üzerine kuruludur. Bir diğer adıyla rasathaneler, aynı zamanda bulunduğu ülkede gerçekleşen sismik olaylar hakkında da bizlere bilgi verebilmektedir. Bu yazımda, sizlere Türkiye’de bulunan gözlemevlerini sunacağım. Aynı zamanda yapımı devam eden ve %90’ı tamamlanan “Doğu Anadolu Gözlemevi’nin” (DAG) son hali ve görevleri üzerinde de konuşacağız.

1-Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Gözlemevi ve Deprem Araştırma Enstitüsü

Hepimizin belli aralıklarda ismini duyduğu bu gözlemevi, Türkiye’de kurulan en eski gözlemevi olma özelliğine sahip. 1868 yılındaki kuruluş ismi ise Rasathane-i Amire’ydi. Halen İstanbul’un Üsküdar ilçesinde bir tepede bulunsa da Kandilli’nin yer bir zaman değiştirilmişti. 31 Mart Vakası olarak bilinen olayın tarihi olan 12 Nisan 1909’da Kandilli’nin tahrip edilmesi, Maçka’ya taşınmasına sebep oldu. 2 sene sonra ise Fatin Gökmen (Fatin Hoca) tarafından Kandilli’ye taşındı.

Kandilli Gözlemevi’nin kurulduğu ilk yıllardaki görevi hava olaylarını raporlamak ve yayınlamaktı. Bu sebeple de dönemin Fransız hükumetleri tarafından desteklenmişti. 1982 yılına kadar Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı olarak faaliyet gösterdikten sonra aynı yıl Boğaziçi Üniversitesi’ne devredildi. Yaklaşık bir sene sonra da günümüzdeki ismini (KRDAE) aldı. Enstitü bünyesinde deprem mühendisliği, jeofizik ve jeodezi alanlarında çalışmalar yapılmaktadır. Ayrıca gözlemevinin içinde Astronomi, Optik, Meteoroloji ve Jeomanyetizma laboratuvarları da bulunmaktadır.

Kandilli’nin içerisinde gözlemevi haricinde deprem müzesi, deprem izleme merkezi, güneş kulesi, manyetik izleme istasyonu gibi tesisler de bulunmaktadır.

2-İstanbul Üniversitesi Gözlemevi

İstanbul Üniversitesi Gözlemevi ya da tam ismiyle İstanbul Üniversitesi Gözlemevi Araştırma ve Uygulama Merkezi, ülkemiz üniversiteleri içerisinde en eskisi olma özelliğine sahip olan İstanbul Üniversitesi Fen Bilimleri Fakültesi bünyesinde 1933 yılında açıldı. Kuruluş amacı ise Fen Fakültesi’nde bulunan Astronomi ve Uzay Bilimleri bölümüne araştırma ve gözlem yapabilmesi için yardımcı olmaktı. Gözlemevi olarak kullanılan bölüm ise 1936 yılında tam olarak hizmete girdi. 1999 yılında yaşanan depremin etkisiyle binalar hasar görse de seneler içerisinde çeşitli restorasyon çalışmaları yapılmış ve 2013 yılında bu çalışmalar tamamlanmıştır.

3-Ankara Üniversitesi Gözlemevi

Ankara Üniversitesi Gözlemevi, 1959 yılında Ahlatlıbel’de kuruldu. Fakat Türk Astronomi Derneği’ne göre tam hizmet yılı 1963’tür. Astofizikçi Prof.Dr.Egbert Adriaan Kreiken tarafından kurulduğu için, gözlemevine aynı zamanda Kreiken Rasathanesi de denmektedir. Bünyesinde T40 Kreiken Teleskobu, Mars Exploler Telekobu gibi teleskoplarla birlikte toplamda 10 tane teleskop bulundurmaktadır. Bunlardan biri de radyo teleskobudur. Ayrıca bir de meteoroloji istasyonunu bünyesinde bulunduran Ankara Üniversitesi Gözlemevi, yılda ortalama 300 açık hava gözlemi yapabilmektedir.

4-Ege Üniversitesi Gözlemevi

Ankara Üniversitesi Gözlemevi’nin açılışından 2 yıl sonra, yani 1965 yılında İzmir Kemalpaşa Dağları’nda kuruldu. 2009 yılındaki bir kararname ile ismi “Ege Üniversitesi Gözlemevi Uygulama ve Araştırma Merkezi” olarak değiştirildi. Bünyesinde faal olarak farklı çaplara sahip toplam 7 tane teleskop bulunmaktadır. 2009 yılından bu yana halen çeşitli astronomi etkinliklerine ev sahipliği yapmaktadır.

5-Çukurova Üniversitesi Uzay Bilimleri ve Güneş Enerjisi Araştırma ve Uygulama Merkezi(UZAYMER)

Uzay Bilimleri ve Güneş Enerjisi Araştırma ve Uygulama Merkezi olarak faaliyete 1991 yılında geçse de 1980-81 yıllarında dönemin fizikçilerinden Prof.Dr.Hakkı Ögelman ve arkadaşları tarafından Güneş Evi olarak inşa edildi. Merkezinde 2 tane farklı teleskop bulunmaktadır. Bunlar Schmidt-Cassegrain ve Newtonian olmakla birlikte ikisi de optik teleskoptur. Adından da anlaşılacağı üzere gözlemevinin amacı, güneş enerjisi, gezegenler, yıldız kümeleri ve nebulalar (bulutsu) başta olmak üzere genel astronomik araştırmalardır.

6-TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG)

1991 yılında kurulan bu gözlemevi Antalya’da bulunmakta. TUG’un en belirgin özelliklerinden bir tanesi, Türkiye’nin en büyük teleskobuna sahip olmasıdır. Bu teleskop, Rusya’dan kiralık getirilmişti. Ayrıca dünyada yalnızca dört tane bulunan bir robotik teleskoba da ev sahipliği yapmaktadır. Resmi açılışı 1997 yılında dönemin hükumeti ile yapıldı. 7 milyar liralık bir bütçeyle kurulan gözlemevi, yerden 2500 metre yüksekliğe konumlandırıldı. Kurulmadan önce yer seçimi için toplam 17 aday belirlendi. Daha sonra bu seçim için mekanlar dörde düşürüldü. Bu yerler Muğla Kurdu, İzmir Ödemiş, Adıyaman Nemrut ve Antalya Bakırlıtepe’ydi. Gözlemevi ise bunların içinden 2547 metre yükseklikteki Bakırlıtepe’ye inşa edildi.

7-Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Ulupınar Gözlemevi

Bir diğer adıyla Ulupınar Gözlemevi, 2001 yılında kuruldu, 2002 yılında ise tamamen faaliyete geçti. Genel çalışma alanı astrofizik olması sebebiyle bünyesinde çeşitli teleskopları bulundurmaktadır. Merkez, Çanakkale’ye bağlı Ulupınar köyünde bir tepede 410 metre yükseklikte yer almaktadır. Gözlemevindeki teleskopların tamamı Cassegrain tipidir. Dört teleskobun ikisi Schmidt-Cassegrain, biri ise Nasymth-Cassegrain’dir. Kalan teleskop, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi ve İstanbul Üniversitesi tarafından imzalanan bir mutabakat ile Ulupınar’a bırakılmıştır. Bu teleskop, 60 santimetre çapa sahip Alman-Ekvatoral Kurgu Cassegrain teleskobudur.

8-Doğu Anadolu Gözlemevi (DAG)

Erzurum’da yapımı devam eden ve %90’lık bölümü tamamlanan bu gözlemevi Palandöken-Konaklı’da inşa ediliyor. Yaklaşık 3140 metrelik yüksekliğe sahip olan DAG’ın yapımına 2012 yılında başlandı. Atatürk Üniversitesi ile müşterek çalışmalar yürütecek olan gözlemevinin içerisinde Türkiye’nin ilk kızılötesi teleskobu yer alıyor. Bu teleskobun testleri ise İtalya’da yapıldı. DAG projesi, genel hatlarıyla 3 ana unsur ve aşamadan oluşuyor. İlk aşama, 2012-2019 yıllarını kapsayan gözlemevi inşaatı; ikinci aşama, 2016-2019 yılları arasındaki optik laboratuvar ODA projesi; üçüncü aşama ise 2018-2020 yıllarını kapsayan uzay ve uydu ekipmanları için yapılan Ayna Kaplama Sistemi (AKS). DAG Projesi’nin gerekliliğini, Türkiye’deki üniversitelerin yanı sıra Azerbaycan, Gürcistan, Nahcivan gibi bölgelerdeki üniversiteler de savunuyor. Ayrıca ülkemizdeki diğer gözlemevlerinin de desteğiyle yapı tamamlanıyor.

Kaynakça:

• tad.org.tr
• koeri.boun.edu.tr
• istanbul.edu.tr
• rasathane.ankara.edu.tr
• gozlemevi.ege.edu.tr
• uzaymer.cu.edu.tr
• tug.tubitak.gov.tr
• caam.comu.edu.tr
• dag.atauni.edu.tr