İnsanoğlu, var olduğu andan itibaren çevresine şekil vermek ve farklı tehditlerden korunmak kaydıyla bugüne ulaşabilmiştir. Henüz adı konmamış bir mühendislik bakış açısıyla imkanları en verimli şekilde kullanarak, gerek zorlu iklim şartları gerekse tehlikeli dış faktörlerden kendini korumayı başarmış ve varlığını sürdürmüştür. İşte bu güvenlik, uygun barınma yerleri ve izole ortamların oluşturulmasıyla sağlanmıştır. Bu tarihsel süreç düşünüldüğünde, ortaya çıkan ilk mühendisliğin inşaat mühendisliği olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
İnşaat mühendisliğini sadece yapı ve inşaatlarla bağdaştırmak yanlış bir bakış açısının sonucudur. Zira bu mühendisliğin İngilizce karşılığı olan “Civil Engineering” kelimesi; medeniyet,uygarlık anlamına gelen “civilization” kelimesinden türemiştir. Bu kapsamda ortaya koyduğu eserlerle, tarihin en önemli medeniyet mühendislerinden biri de Mimar Sinan’dır.
Mimar Sinan Kimdir?
Anadolu’da yaşayan bir Ortadoks-Türk ailesinden devşirildiği düşünülen Mimar Sinan’ın geçmişi hakkında çok fazla bilgi olmamakla beraber, 1490’lı yıllarda doğduğu tahmin edilmekte ve yaklaşık 100 yıl yaşadığı bilinmektedir. Sinan’ın yakın dostu olan Sâî Mustafa Çelebi, onun anlattıklarını derleyerek Sinan’ın eserlerini ve hayat hikayesini “Tezkiretü’l-bünyân” adıyla kaleme almış ve hayatıyla alakalı geniş bilgilere yer vermiştir. Cami, medrese, imaret, darüşşifa, köprü ve kervansaray gibi farklı yapılarda imzası olan Mimar Sinan’ın, yaklaşık 400 eseri olduğu bilinmektedir.
Osmanlı Mimarisinin İzleri
Osmanlı Mimarisi değerlendirildiğinde, en görkemli eserlerin genellikle külliyelerden oluştuğu bilinmektedir. İslamiyet ile beraber, kültür ve sosyal yardım müesseselerinin önemli merkezlerinden biri olarak camiler görülmüş ve camilerin çevreleri de bu kapsamda düzenlenerek külliyeler inşa edilmiştir. Medrese, mescit, darüşşifa, aşevi, çarşı, vakıf, tekke, zaviye ve hamam gibi farklı eserlerden oluşan külliyeler, şehirlerin en önemli yapıları olarak tarihte izlerini bırakmışlardır.
Mimar Sinan ve Bazı Eserleri
Mimar Sinan’ın “çıraklık eserim” dediği Şehzadebaşı Cami, “kalfalık eserim” olarak adlandırdığı Süleymaniye Cami ve “ustalık eserim” diyerek andığı Selimiye Cami, hem kendisinin hem de bir medeniyetin en önemli eserlerini oluşturmaktadır.
Çıraklık Eseri: Şehzadebaşı Cami
Şehzadebaşı Cami, Mimar Sinan’ın 49 yaşında mimarbaşı olmasının ardından ortaya koyduğu, aynı zamanda İstanbul’da da ilk eseri olan camidir. Bir ana kubbe ve etrafına oturtulan dört yarım kubbeden oluşan cami ve külliyesi, dönemin mimarisine kendine has bir iz bırakmıştır. Caminin akustiği, karşılıklı duvarların ortasında yer alan çeşitli ses kanallarıyla sağlanmaktadır.
Şehzadebaşı, yapılan hesaplamalarla; Suriçi, yani Eski İstanbul’un tam ortasına konumlandırılmış, özel bir taş sütun ile de bu konum vurgulanmıştır. Mimar Sinan’ın bu camide, “restorasyon gerekirse yahut deprem olursa diye” bir kemerin içine mektup gizlediği ve bazı bilgileri yazdığına dair söylentiler gerçeği yansıtmamaktadır.
Kalfalık Eseri: Süleymaniye Cami
1550-1558 yılları arasında inşa edilen Süleymaniye Külliyesi, sadece ibadet için yapılmış tek bir mabed değil, şehrin bilim, sağlık, ekonomik ve sosyal yaşantısının gelişmesine hizmet etmek üzere düzenlenmiş bir odak noktasıdır. Darüttıb, hamam ve aşevi gibi farklı yapılardan da oluşan Süleymaniye Külliyesi çevresinde daha çok medreseler yer almaktadır.
Süleymaniye Cami, yüksekliği 53 metre ve çapı 26 metreyi aşan bir kubbe ile örtülmüştür. Özellikle kubbenin yerleşimi ve onu taşıyan kemerlerle oluşturduğu estetik görünümle diğer yapılardan ayrılmaktadır. Kubbe ile kemer arasındaki ilişki mühendisliğin sanat ile birleştiği benzersiz bir eser olarak anılmaktadır. Kubbenin çok yüksek olmasıyla beraber iç mekanda mistik bir ferahlık ve genişlik etkisi oluşturulmuştur. Büyük hacmine rağmen kubbe ve çevresinde yer alan 249 pencere, sistematik bir şekilde yerleştirilerek oldukça aydınlık bir iç mekan elde edilmiştir. Caminin içindeki tüm unsurlar, Sinan’ın genel sanat anlayışını özetleyen en iyi uygulamalardır. İhtişam ve sadelik.
Süleymaniye Cami’nin sahip olduğu 4 minare, Kanuni Sultan Süleyman’ın İstanbul’un fethinden itibaren 4. Padişah olduğu, minarelerin 10 şerefesi de kuruluştan bu yana 10. Padişah olduğuna işaret etmektedir. Avlunun ortasında yer alan şadırvan ise Kabe’yi sembolize etmektedir.
Ustalık Eseri: Selimiye Cami
Selimiye Cami, Türk-Osmanlı medeniyetinin en önemli eseri olmakla beraber, Mimar Sinan’ın sanatını, dehasını ve teknik birikimini tümüyle sergilediği bir doruk noktası olarak anılmaktadır. Sinan’ın 85 yaşlarında tamamladığı bu eser, 31 metre 22 santim çapında ve 8 fil ayağı ile taşınan, devasa bir kubbe ile örtülmüştür. Yaklaşık 2000 ton ağırlığındaki kubbe, zeminden 43 metre yüksektedir. Mekanı tek başına kuşatan bu kubbe ile bütünlük duygusu vurgulanmıştır.
4 minarenin ikisinin şerefelerine, birbiri içinde kıvrılarak yükselen 3 ayrı merdivenden çıkılmaktadır. Müezzinlerin birbirlerini dahi görmeden bu merdivenlerden çıkabilmesi sağlanmıştır. İlk yol birinci ve üçüncü şerefeye, ikinci yol ikinci ve üçüncü şerefeye, üçüncü yol ise doğrudan üçüncü şerefeye çıkmaktadır. Üç ayrı merdivenin olması minareyi daha kalın kılması gerekirken, bu minarelerin kalınlıkları, tek merdivenli olan diğer iki minare ile aynı olarak tasarlanmıştır.
Sanat ve mühendisliği evrensel bir ahenkle birleştiren Edirne Selimiye Cami, UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer almaktadır.
Koca Sinan’dan Bir Mesaj
Ardında bıraktığı yüzlerce eserle neredeyse tek başına bir medeniyet inşa etmiş olan Koca Sinan, “Dünya durdukça, eserlerimi gören akl-ı selim sahiplerinin, çabamın ciddiyetini göz önünde bulundurarak onlara insaf ile bakacaklarını ve beni hayırlı dualarla anacaklarını umarım, inşallah.” diyerek gelecek nesillerden beklentisini de dile getirmiştir.
Kaynakça:
I. Mülayim S. (1993), Sinan, TDV İslam Ansiklopedisi, 37, 224-227
II. Eyice S. (1989), Mimar Sinan’ın Külliyeleri,VGM
III. msmb.org.tr , Mimar Koca Sinan
IV. Kuran A., Mimar Sinan’ın Külliyeleri
V. TURİNG, Mimar Sinan Projesi
VI. Çetinor B. (1988), Mimar Sinan’ın Ustalık Eseri Selimiye Cami, ilgi,22,55
VII. Milliyet, Kültür ve Sanat Eki, Türk İslam Sanatı, Fasikül 16
