Red Tide Nedir?

Türkçesi kırmızı/kızıl gelgit olan red tide; deniz ve tatlı sularda meydana gelen, genellikle suyun kırmızımsı bir renk almasına yol açan ve tehlikeli bir doğa olayıdır. Bu doğal oluşumun sebepleri, neden olan türleri ve etkilerini bu yazımızda irdeleyeceğiz.

Red-Tide Nedir?

Sucul ekosistem içinde büyük miktarda mikroskobik alglerin (fitoplanktonlar) hızla çoğalmasıyla oluşur. Zararlı alg patlamaları (Harmful Algal Bloom – HAB) olarak da tanımlanan bu oluşum sadece kırmızı renkte oluşmaz, mavi, yeşil, kahverengi gibi alg türünün baskınlığa göre değişkenlik gösterir. Bu algler, bazı durumlarda toksinler üretir, bu da sucul organizmalar ve insan sağlığı için ciddi tehlikeler yaratabilir.

Red-Tide Oluşumu

Artan besin yükü ile diğer fiziksel koşullar sağlandığında (ışık, ısı, karbondioksit, iz elementler vb.) fitoplankton popülasyonunda ani şekilde ortaya çıkan, hızla çoğalmalar gözlenir. Bu olaya bloom (çiçeklenme), alg patlaması veya red tide denir. Bu fenomen bazı bölgelerde doğal-kendiliğinden de meydana gelmekte ve fitoplanton türlerinin ömrü genellikle birkaç günü geçmediğinden kısa sürede normale dönmektedir. Belirli bölgelerde yılda sadece sayılı meydana gelen red tide olayı günümüzde  antropojenik etkiyle ekosistemi etkilemesi çok sık rastlanan bir döngüye sebebiyet vermiştir.  İnsan etkisiyle oluşan alg patlaması günlerce hatta haftalarca sürmekte olan bu oluşum genellikle derinliği az olan sahil, nehir ağzı, körfez ve göllerle görülmektedir. Yılda bir kez özellikle de ilkbahar aylarında sıcaklıkların artığı, karların eriyip besin tuzlarının ekosisteme katıldığı dönemde red-tide görülmekteydi. Ancak son 10-15 yılda bu oluşum ilkbahardan başlayıp yıl yaz genelinde 6-7 kez tekrarlamaya başladı.

Red-Tide Sebep Olan Türler

Ötrofikasyona sebep olan canlılar incelendiğinde dinoflagellat türleri, Coccolithophores türleri ve Cyanobakterı̇ler’dir. Red Tide olayının suda bıraktığı renk; fitoplankton türüne, klorofilin derecesi ve pigmentine bağlıdır. Klorofil a bütün alglerde bulunurken, klorofil b yeşil alglerde (Chlorophyta), klorofil c kahverengi alglerde (Phaeophyta), klorofil d ise kırmızı alglerde (Rhodophyta) bulunmaktadır. Bunların dışında karotenoidler çeşitli alg gruplarında görülmektedir. Bunlar;

• Karoten türevi —-> ksantofil (Chromophycophyta)
• Mavi renk —> fikosiyanin (Cyanophyceae)
• Kırmızı renk—> fikoeritrin (Rhodophyceae)

Kahverengi Red-Tide

Klorofile oranla diğer pigmentlerin fazlalığında yeşil renk baskılanarak diğer renkler görülür hale geçer. Örneğin karaoten ve ksantofil fazlalığında kahverengi, fikobilin fazlalığında ise morumsu/kırmızımsı bir renk görülür. Prorocentrum micans, Karenia brevis, Alexandrium catanella ve Alexandrium fundyense suşları, Pseudo-nitzschi, Gonyaulax polygramma, Noctiluca scintillans, Scrippsiella trochoidea, ceratium furca gibi türler red tide örneği olarak verilebilir.

Red-Tide Oluşumuna Sebep Olan Etmenler Neler?

Fitoplankton veya mikroalglerin büyümesi karasal bitkilere benzer şekilde karbondioksit, güneş enerjisi ve besin maddelerine bağlıdır. Türlere göre değişmekle birlikte temel besin elementleri başta karbon olmak üzere azot, fosfor, potasyum, kalsiyum gibi maddeleri sayılabilir.  Mangan, demir, silisyum, kobalt, bakır gibi iz elementlerin varlığına ihtiyaç vardır. Başlıca besin gereksinimlerini başta su kolonundaki mikroorganizmalarının parçalanması sonucu ortaya çıkan sülfat, nitrat, fosfat gibi bileşikler de kullanılır. Bunlar ekosistemde sınırlı parametrelerdir ve fitoplankterlerin kontrolsüz çoğalmasını engeller.  Buna karşın gelişen ve değişen dünya sisteminde endüstriyel/tarımsal girişimler, arıtılmamış kentsel atık suların alıcı ortamlara deşarjında tüm bu sayılan besin maddelerin (özellikle nitrat ve azot) yüksek konsantrasyonda sisteme girmesini sağlar. Dolayısıyla ekosisteme giren besin tuzları fitoplantonların özellikle de fırsatçı türlerin çoğalmasına zemin hazırlar. 

Ötrofikasyon

Ötrofikasyon ilk kez göl, gölet, rezervuar gibi kapalı ekosistemlerde yağışlar, bitkiler, hayvan artıklarının su kolonu veya sedimanda birikmesiyle ortamın besin maddelerince zenginleşmesi ötrofikasyon olarak değerlendirilir.

Ötrofikasyon Nedenleri:

• Yoğun gübre kullanımı
• Evsel atıklar
• Hayvancılık faaliyetleri
• Kanalizasyon atıkları
• Maden atıkları/Ağır metaller
• Kirlenmiş sular/Su kirliliği

Ötrofikasyonla ekosistemler zamanla canlılığını kaybetmesine, kurumasına sebep olur.  Ötrofikasyon bir nevi yaşlanma olayıdır ve doğal olarak gerçekleşir. Bu oluşum insan faaliyetleriyle hızlanmakta dolayısıyla ekosistemlerden yararlanmayı engellemekte ve her geçen gün  ötrofikasyon sürecini hızlandırmaktadır. Antropojenik etkiyle ötrofikasyon ilk kez 1950-1960’lı yıllarda bulunmuş olup günümüzde su kaynaklarının %40’nın farklı düzeylerde ötrofikasyona uğradığı kayıtlara geçmiştir.

Red-Tide Sonuçları

• Ötrofikasyon: Alglerin aşırı çoğalması sonucu suyun renginin değişmesi ve sucul ekosistemin yaşlanması.
• Toksinler: Algler bazı toksinler üretir, bunlar deniz canlılarında birikerek insanlar için zehirlenmelere yol açabilir. Özellikle deniz ürünleri (midye, karides, istiridye vb.) tüketildiğinde insanlara zarar verebilir.
• Oksijen azalması: Alg patlamaları suyun oksijen seviyesini düşürebilir; bu da kuş, balık gibi deniz canlılarının ölümüne neden olabilir. 

Türkiye’de  Red-Tide Oluşumları

Son yıllarda özellikle Marmara Denizi’nde ve Ege Denizi’nde bu tür olayların sıklığı artmıştır.   

Marmara Denizi:

• 2024  Nisan ayında, Marmara Denizi’nin İzmit Körfezi’nde ve Bandırma kıyısında su yüzeyini kaplayan kızıla yakın turuncu tabakalar gözlemlenmiştir. Bu durum, biyoçeşitliliğin azalmasıyla, kırmızı pigmente sahip mikroalglerin aşırı çoğalarak baskın konuma gelmesiyle oluştuğu açıklanmıştır.

  

• 2024 ‘ün Ağustos ayında, Marmara Denizi’nde özellikle Gemlik Bölgesi’nde yoğun kırmızı gelgit olayları tespit edilmiştir. Bu olaylar, deniz yüzeyinin kırmızıya dönmesine, oksijen seviyesinin düşmesine ve kötü kokuya neden olmuştur.

Ege Denizi:

• 2024 yılının Eylül ayında, İzmir Körfezi’nde deniz yüzeyini kaplayan kırmızımsı tabakalar gözlemlenmiştir. Bu durum, mikroalglerin sucul ekosistem içinde dengenin bozulmasına, aşırı çoğalmasına  kırmızı gelgit olayını işaret etmektedir.

ABD Havacılık ve Uzay Ajansı’nın (NASA) 2021 yılında çevrimiçi düzenlediği “Dünya Turnuvası” fotoğraf yarışmasında birinci olan Astronot Kate Rubins’in 2016’da çektiği Van Gölü fotoğrafı red tide oluşumuna en iyi örneklerinden biri. Hatta aynı yıl ÖSYM’nin düzenlediği KPSS Genel Kültür sorularından birisiydi.

Bu olayların artışında su sıcaklığındaki yükselmeler, kirlilik ve denizin durağan durumu gibi faktörler etkili olmaktadır. Uzmanlar, kırmızı gelgit olaylarının çevre ve insan sağlığı üzerinde olumsuz etkileri olabileceği konusunda uyarılarda bulunmaktadır.

Neler Yapmalıyız?

Sucul ekosistemde fosfor ve azot gibi temel besin elementleri doğal seviyelere tutulmasını/gerilemesini sağlayarak red tide sebep olan fitoplanktonların besin eksikliği oluşturulmasıyla çoğalması kısıtlanabilir. Bunun için;

1- Endüstriyel faaliyetler sonucunda oluşan atıklardaki azot ve fosfor bileşenlerini kontrollü bir şekilde atık su arıtımını sağlamak(biyolojik veya ileri biyolojik arıtım yöntemleri ile),

2- Temizlik maddelerinde çokça tercih edilen fosfat içerikli ürünleri kullanımını azaltmak/engellenmeyi sağlamak,

3- Tarımsal üretimde sıklıkla kullanılan yapay/doğal gübrelerinde kontrollü şekilde ihtiyaç kadar ve zamanında kullanımını sağlamak

gibi alıcı ortamlardaki besin girdisi engellenebilir. Sıcaklıkların artışı, yağış rejiminin kararsızlığı, rüzgarların yön ve şiddet değişkenliği gibi iklim değişikliklerin oluşturduğu süreçler ötrofikasyonu direkt ve indirekt yönden etkileyebilecek diğer durumlardır.

Kaynakça:

• EREN, Z., (2021). The Relationship of Harmful Algae Bloom and Mucilage Outbreak in the Sea of Marmara, Journal of Environmental and Natural Studies, Volume, 3, Issue 2, Pages:203-213.
• www.ekonomim.com
• cerkezkoyhavadis.com
• sutema.org
• tr.wikipedia.org
• www.hurriyet.com.tr
• tudav.org
• beachapedia.org