Ozon tabakası nedir
Kökeni Yunancaya dayanan ve “koklamak” anlamına gelen Ozon (O3), üç tane oksijen atomumun bir araya gelmesiyle oluşan moleküldür. Renksiz ve çok reaktif olan bu gaz, atmosferin tüm katmanlarında bulunur. Ozon tabakası yeryüzünü, Güneş’in oluşturduğu zararlı ultraviyole (UV) ışınlarından korur.
Stratosferik Ozon
Yeryüzünden yaklaşık 10 ila 50 kilometre yükseklikteki atmosfer tabakasına Stratosfer denir ve ozon moleküllerinin %90’ı bu tabakada bulunur. Stratosferdeki doğal ozon seviyesi, ozonu oluşturan güneş ışığı ile onu yok eden kimyasal reaksiyonlar arasındaki dengenin bir sonucudur. En yüksek ozon konsantrasyonu, Dünya yüzeyinin yaklaşık 32 kilometre üzerindeki kısımda bulunur. Stratosferdeki ozon, Güneş’ten gelen ultraviyole ışınlarının çoğunu emer. Ozon tabakası, Güneşten gelen yoğun ışınların Dünya’nın yüzeyini verimsizleştirmesini engeller. Sera gazlarından olan kloroflorokarbon gazları insanlar tarafından tüketilen deodorant, parfüm ve benzeri kimyasallardan ortaya çıkar ve güneşten gelen ışınlarla birlikte ayrışırlar daha sonra çok reaktif bir madde olan ozon ile kimyasal tepkimeye girerler. Tepkime sonucunda ozon tabakasında incelme meydana gelir ve bu durum küresel ısınmanın da başlıca sebeplerindendir.
Troposferik Ozon (Yer Seviyesi Ozon’u)
Atmosferi oluşturan gazların %75’i, kalınlığı ekvatordan kutuplara gidildikçe azalan troposferde bulunur. Dünya yüzeyine en yakın katman olan troposferde su buharının %99’u bulunduğu için iklim olayları burada gerçekleşir. Troposferin üst seviyelerine çıkıldıkça sıcaklık değerleri düşmeye başlar, ozonun soğurma etkisi artar ve sonuç olarak sera etkisi gözlemlenir. Troposferdeki ozon, arabalardan çıkan egzoz gazları, benzin buharı ve diğer emisyonların kimyasal reaksiyonu sonucu ortaya çıkar. Yeryüzü seviyesindeki yüksek ozon konsantrasyonları insanlarda astım gibi akciğer rahatsızlıklarına, kansere ve bağışıklık sistemi hastalıklarına neden olur. Tarımsal açıdan da verimliliği düşürür ve bitkiler için zehirleyici etkileri vardır.
Ozon Tabakasının Delinmesi ve Bunun Zararları
Ozon tabakasının delinmesi yeryüzündeki sıcaklığın ciddi miktarlarda artmasına yol açar bunun sonucunda da küresel iklim problemleri, buzulların erimesi gibi insanlığı etkileyecek önemli sorunlar ortaya çıkar. Son yıllarda özellikle insan kaynaklı kimyasal salınımlar atmosferdeki ozon miktarını belirgin bir şekilde etkilemiştir. Dünya üzerinde, “Ozon Deliği” olarak da bilinen ozonun kimyasal yıkımı en belirgin olarak Güney Kutbu’nda gözlemlenmektedir. Antarktika’da oluşan ozon deliği insan kaynaklı klor ve brom gibi kimyasalların stratosfere taşınması ile ortaya çıkar.
Atmosfer, Antarktika’da bir burgaç gibi hızla döner ve dönme hareketi sonucunda merkezdeki nokta, kenarlardaki dönme hareketine uymaz ve sabit kalır. Ortaya çıkan kimyasallar her yıl Antarktika üzerinde şekillenen kuvvetli polar girdapların içinde birikir ve burada kimyasal olarak inaktif bir şekilde karanlıkta kalırlar. Kış aylarında oluşan bu hava burgacı, troposfer’den stratosfere doğru yükselen hava akımları oluşturur. Troposferdeki düşük ozon yoğunluğu sebebi ile stratosferdeki ozon yoğunluğu seyrelir. Girdapların içerisindeki sıcaklık -78 dereceye kadar düşebilir ve güneş ışınlarının bölgeye tekrar gelmesi ile birlikte polar stratosferik bulutlar oluşur. Bu bulutlar ile insan kaynaklı kimyasalların tepkimesi sonucu ozon tabakasında incelme meydana gelir. Ozon tabakasındaki bu incelme son 35 yıldır her sene ozon tabakasının delinmesine neden olmaktadır.
CAMS (Avrupa Birliği Kopernik Atmosfer Gözlem Servisi) 2003 yılından bugüne kadar, günlük olarak ozon seviyesi ölçümleri yapmakta ve elde edilen verileri her yıl analiz etmektedir. CAMS’in tahminlerine göre hava sıcaklıkları kuzeyde yükselmeye başladı. NASA’nın Aura uydusundan alınan son veriler doğrultusunda aktif klor birikiminin tükendiği görüldü. Sonuçlar umut verici çünkü bu şekilde ilerleme kaydedilmesi durumunda ozon tabakasındaki incelmenin azalacağı ve azalmanın sonunda tamamen duracağı öngörülüyor. CAMS’in yaptığı açıklamaya göre önümüzdeki aylarda da Kuzey Kutbunda bulunan ozon deliği gözlemlerine devam edilecek.
Kaynakça
www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/atmosphere-layers2.html
ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/ozone_SH.html
climatechange.boun.edu.tr/ozon-tabakasi/
tr.wikipedia.org/wiki/Kloroflorokarbon_gazları
atmosphere.copernicus.eu/ozone-layer-and-ultra-violet-radiation
atmosphere.copernicus.eu/cams-tracks-record-breaking-arctic-ozone-hole
services.tubitak.gov.tr/edergi/user/yaziForm1.pdf cilt=44&sayi=747&sayfa=74&yaziid=32239
