Karar analizi, karar verme yeteneğini iyileştirmek için sistematik bir metot ve analitik araçlar sağlayan bir süreçtir. İyi bir karar, hislere değil mantığa dayanır.
Karar Analizinin Temel Adımları
Karar verme sürecini iki kısımda açıklayacak olursak, ilk kısım karar vermeye giden yol; ikinci kısım da kararın uygulanması ve sonuçların izlendiği yoldur. Karar analizi, karar verildikten sonra son bulmaz. Verilen kararın tutarlı olup olmadığı da izlenir. Sonuçları değerlendirilir ve eğer hatalar varsa, hatanın sebepleri ile karar gözden geçirilir. Karar analizinin ilk kısmı olan karar verme aşamasında problem ya da problemlerin sistematik bir şekilde çözülmesine yardımcı olması için bazı adımlar geliştirilmiştir. Bu adımlar:
- Problemin tanımlanması
- Olası tüm alternatiflerin listelenmesi
- Her alternatifin durumlar için elde edeceği sonuçları gösteren kazanç ve kayıp tablosunun oluşturulması
- Bir karar modeli seçilmesi
- Seçilen karar modelinin uygulanması
- Uygulanan model sonucunda uygun alternatifin seçilerek karar verilmesi
Bu adımlar tüm sektörlerin işletme kararları için büyük önem taşır ve bu adımlar ile karar ağaçları oluşturularak karar verme sağlanabilir.
Karar verme sürecinin son bölümü olarak ifade edilen kararın uygulanması ve sonuçların takip edilmesi kısmı, birçok araştırmacı tarafından karar analizinin dışında bir evre olarak görülür. Fakat iki evre birbirine bağlı olduğundan birbirinden ayırmak zordur.
3 tip karar verme çeşidi vardır. Bunlar:
- Belirlilik altında karar verme: karar verici her alternatifin getirisini kesin bir şekilde bilir.
- Belirsizlik altında karar verme: Karar verici doğal olayların olasılıklarını bilmez.
- Risk altında karar verme: Karar verici doğanın sunduğu olayların olasılıklarını bilir.
Karar verirken alternatif sayılarının değişmesi gibi, karar kriterlerinin sayısı da değişiklik gösterebilir. Kriter sayısının birden fazla olması durumunda çok kriterli karar verme yöntemleri kullanılır.
Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri
Çok kriterli karar verme yöntemleri, birbiri ile çatışan birden fazla kriteri karşılayan olası “en iyi/uygun” çözüme ulaşmaya çalışan yaklaşım ve yöntemlerden oluşur. Çok kriterli karar verme yöntemleri kriterlere ilişkin ağırlık bilgisini kullanarak, çatışan niteliklere sahip karmaşık problemlerin çözülmesini sağlarlar. İlk olarak alternatiflerin ve niteliklerin tanımlaması yapılır. Sonrasında her bir alternatifin, her kritere göre ölçümleri elde edilir, kriterlere göre ağırlıkları atanır. Atanan kriter ağırlıkları ve alternatiflerin tek kriterli değer ölçümleri bir araya getirilerek alternatiflerin bütünsel değerleri saptanır. Son olarak duyarlılık analizleri gerçekleştirilir ve sonuç önerileri ile değerlendirmeleri ortaya konulur.
Çok Kriterli Karar Verme yöntemleri, somut ya da soyut pek çok nitelik veya faktörün göz önüne alınarak çok sayıda potansiyel seçenek içerisinden karar vericinin amaç/amaçlarını en çok tatmin edecek olanın seçilmesi üzerine inşa edilmiştir. Bu yöntemler Çok Amaçlı Karar Verme ve Çok Ölçütlü Karar Verme olarak iki ana grupta toplanır.
Çok Amaçlı Karar Verme, sürekli nitelik gösteren seçeneklerin söz konusu olduğu karar verme problemlerinde kullanılmakta ve seçenekler açık bir biçimde matematiksel denklemlerle ifade edilebilmektedirler. Daha çok tasarım ve eniyileme problemlerinde kullanılmaktadırlar.
Hedef Programlama ve Etkileşimli Hedef Programlama, Sistem Yöntemi, Zionts ve Wallenius Yöntemi, Steuer Yöntemi, Yedek Değer İkame Yöntemi, Etkileşimli Uzlaşık Programlama, Veri Zarflama Yöntemi, Geoffrion, Dyer ve Feinberg Yöntemi, Wierzbicki’ nin Referans Noktası Yöntemi, Korhonen ve Laakso’ nun Referans Yönlendirme Yöntemi Çok Amaçlı Karar Verme tekniklerine örnek olarak verilebilir.
Çok Ölçütlü Karar Verme, kesikli özellik gösteren seçeneklerin söz konusu olduğu karar verme problemlerinde kullanılmakta ve seçenekler, belli sayıda tanımlanmış karar seçenekleri olmaktadır. Daha çok seçim, sıralama ve sınıflama amaçlarıyla kullanılmaktadırlar.
Baskınlık, Maximin, Maximax, TOPSIS, ELECTRE, Analitik Hiyerarşi Süreci, DEMATEL, Analitik Ağ Süreci, PROMETHEE ve VIKOR gibi yöntemler de Çok Ölçütlü Karar Verme yöntemlerindendir.
Kaynaklar:
- tusside.tubitak.gov.tr
- dergipark.org.tr
