Kalibrasyon, belirli koşullar altında bir ölçü aletinin veya ölçüm sisteminin ölçtüğü değerin referans bir ölçümle karşılaştırılması işlemidir. Aletin veya sistemin ölçümü tamamlandıktan sonra sapmalar belirlenir ve bunlar belgelenir. Kalibrasyon hatalı sonuçlar veren cihazları düzeltmez, yani bir ayar sistemi değildir. Ancak kalibrasyon sonucunda hatalı sonuç tespit edilen cihaz veya sistemlerin gerekli ayarlamalar yapıldıktan sonra tekrar kalibrasyondan geçmesi zorunludur. Bu sayede yapılan ölçümlerin doğruluğu güvence altına alınmış olur.
Ülkemizde kalibrasyon süreçleri TÜRKAK (Türk Akreditasyon Kurumu) tarafından takip edilmekte ve kalibrasyon laboratuvarları ISO/IEC 17025 Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği İçin Genel Şartlar’ a göre düzenlenir. Günümüzde tüm kalibrasyon laboratuvarlarının ISO/IEC 17025’ e göre akredite edilmesi gerekir. Akredite edilen kurum uluslararası düzeyde güvenilirlik kazanır.
Kalibrasyonun Tarihi
Ülkemizde 1981 yılında Başbakanlık tarafından sanayinin ihtiyacına yönelik kalibrasyon çalışmalarının gerektiği bildirilmiştir. Bu çalışmalar ilk olarak TÜBİTAK tarafından yapılmıştır. 1988 yılında TSE tarafından ikincil seviye kalibrasyon laboratuvarları kurularak kalibrasyon hizmeti verilmeye başlanmıştır.
Cihazların, üreticilerin talimatları doğrultusunda belirlenen kriterlere uygun olarak çalışması bu cihazların kullanıldığı her alanda verdiği hizmetin kalitesini artıracaktır. Hatalı ölçüm yapan cihazlarla üretime veya hizmete devam etmek kendisinden sonra gelen bütün süreçte hataya sebep olacaktır. Bu sebeple kalibrasyon her alanda oldukça önemlidir. Aynı zamanda bozuk sanılan sağlam cihazların belirlenmesini sağlayarak kullanıcıya maddi açıdan büyük fayda sağlar.
Kalibrasyon Türleri
1. Basınç Kalibrasyonu: Manometre, barometre, basınç dönüştürücü gibi aletlerin kalibrasyonu yapılır.
2. Boyutsal Kalibrasyon: Bu tür kalibrasyonda cihazların Uluslararası Ölçüm Sistemi’ ne uygunluğuna bakılır. Kumpas, açıölçer, mikrometre gibi cihazlar test edilir.
3. Mekanik Kalibrasyon: Mekanik Kalibrasyon laboratuvarı ülkemizde sadece Gebze ve Ankara’ da bulunmaktadır. Çekme, basma, eğme, sertlik gibi test cihazları kalibre edilir.
4. Sıcaklık Kalibrasyonu: Termometre, etüv, otoklav, buzdolabı gibi cihazların kalibrasyonu yapılır.
5. Nem Kalibrasyonu: Nem ölçer ve ahşapta rutubet ölçen cihazlar kalibre edilir.
6. Elektriksel Kalibrasyon: Ampermetre, voltmetre, kaçak akım test cihazı, Osiloskop, yüksek akım kaynağı gibi birçok cihazda kullanılır. Ayrıca topraklama gerektiren tüm cihazlara elektriksel güvenlik kaibrasyonu yapılır.
7. Tork Kalibrasyonu: Birçok sanayi ürününde tork oluşur. Bu nedenle sanayide kullanılan çoğu cihaza tork kalibrasyonu gerekir. Tork kalibrasyonunda en az 24 saat laboratuvar ortamında çalışılır.
8. Kuvvet Kalibrasyonu: Sertlik blokları ve yük hücreleri (loadcell) üzerinde çalışılır.
9. Akustik Kalibrasyon: Desibel ölçümü yapılır. Ses seviye ölçer, akustik kalibratör ve ses dozimetreleri kalibre edilir.
10. Hacim Kalibrasyonu: Sağlık, gıda, kimya gibi birçok alanda ihtiyaç duyulur. Pipet, cam beherler veya pistonlu cihazlarda kullanılır.
11. Kütle Kalibrasyonu: Laboratuvara gelen ağırlıklar öncelikle solüsyonlarla temizlenerek 24 saat bekletilir. Daha sonra referans kütlelerle kalibre edilirler.
12. Devir Kalibrasyonu: Takometre adı verilen kalibratör kullanılarak yapılır.Takometre cihaza lazer ışını göndererek devirli çalışan cihazın devir sayısını test eder. Hastanede kullanılan santrifüj cihazları bu yöntemle kalibre edilir.
Kalibrasyon Ne Zaman Yapılır?
- Cihaz ilk defa kullanılacaksa,
- Bakım-onarım, ayar sonrasında,
- Ölçüm sonuçlarında tutarsızlık saptandığında,
- Cihaz darbe aldığında,
- Her cihazın kullanım yeri ve koşullarına göre belirlenen tarihlerde peryodik olarak kalibrasyon yapılması gerekir.
Kaynaklar
- biyokam.gazi.edu.tr
- kibso.org
- itu.edu.tr
- tr.wikipedia.org
- tse.org.tr
