Dünya’nın ilk gerçek bilim insanının İbn Al- Haytham olduğunu biliyor muydunuz?
Bu yazıda, modern optiklerin babası olarak bilinen, Müslüman matematikçi Al Hasan İbn Al Haytham’ ın hayatı, çalışmaları ve eserlerinden bahsedeceğiz. Keyifli okumalar dileriz.
İbn Haytham’ın Hayatı
Batı’da Alhazen olarak bilinen Arap bilim insanı Al Haytham, 965 yılında Irak’ın Basra şehrinde doğdu. Basra şehrinde doğduğu için Al Basri ismi de verildi. Basra ve Bağdat’ta eğitim gördü. Haytham ’ın hayatına dair birçok detay zamanla kaybolmuş. Günümüze kadar gelen bilgilere göre, Haytham kamu hizmeti alanında eğitim alıp Basra’ya hakim olarak atanmış. Fakat, dönemin çeşitli dini mezhepleri ve farklı görüşleri nedeniyle kendini bilime adamaya karar vermiş.
Haytham’ın matematik ve fizik alanındaki bilgisi gitgide arttı ve Irak, Suriye ve Mısır’da tanınmaya başladı. Ayrıca, Mısır’ın Halifesi Al Hakim, sel sırasında Nil Nehri akışını düzenlemeye yardım etmesi için Haytham’ı davet etti. Haytham, sorgulayıcı bir insandı. Matematik, optik, fizik, astronomi, tıp ve psikoloji alanlarında büyük çalışmalara imza attı. Bilimsel metodu geliştiren ve ilk kullanan İbn Haytham olduğu için, Dünya’nın ilk bilim insanı olarak kabul edilir. Son olarak İbn Haytham, 1041 yılında Kahire’de vefat etti.
Çalışmaları
Matematik
Matematiğe İbn-i Haytham’ın katkısı çok büyüktü. Öklid ve İbn Kurra’nın matematiksel çalışmaları üzerine, sonsuz küçük hesabı, konik kesitleri, sayı teorisini ve analitik geometriyi sistemleştirmeye devam etmiş. Ayrıca, Cebir ve geometri arasında bağlantı kurarak analitik geometri geliştirdi. Bir cismin hareket mekaniğini inceledi. Bir dış kuvvet onu durdurmadığı veya hareket yönünü değiştirmediği sürece bir cismin sürekli hareket ettiğini savunan ilk kişi oldu. Bu, yüzyıllar sonra Isaac Newton tarafından açıklanan birinci hareket yasasına çarpıcı biçimde benzer.
Ek olarak, Optik Kitabı’nın 5. bölümündeki katoptrik üzerine çalışması, Alhazen’in Problemi olarak bilinen önemli problemi içermektedir. Çemberin düzlemindeki iki noktadan çember üzerinde bir noktada buluşan ve o noktadaki normal ile eşit açı yapan çizgiler çizmeyi içerir, dördüncü dereceden bir denkleme yol açar. Haytham’ın dördüncü kuvvetlerin toplamı için en eski formülü türetmesine yol açtı ve matematiksel tümevarımla erken bir kanıt kullanarak, herhangi bir integral güçlerin toplamı için genel formülü belirlemek için bir yöntem geliştirdi. Başka bir değişle bu, sonsuz küçüklük ve integral hesabın gelişimi için temeldi. Ayrıca, Haytham ilk 100 doğal sayıyı toplamak için bir formül keşfetti. Son olarak, her çift mükemmel sayının 2n-1 biçiminde olduğunu ve 2n-1’in asal olduğunu fark eden ilk kişiydi, ancak bu sonucu başarılı bir şekilde kanıtlayamadı. Daha sonra 18. yüzyılda Euler tarafından kanıtlanmıştır.
Optik ve Fizik
İbn Haytham, ışığın çeşitli ortamlardan geçişi hakkında kapsamlı bir inceleme yaptı ve kırılma yasalarını keşfetti. Ayrıca, ışığın kurucu renklerine dağılmasıyla ilgili ilk deneyleri gerçekleştirdi. İbn-İ Haytam’ın 1011-1021 yılları arasında hapsedilirken yazdığı, yedi ciltlik optik risalesi “Kitab el-Manazer (Optik Kitabı)”, optik anlayışını büyük ölçüde değiştirdi.
Gölgeler, tutulmalar, gökkuşağı gibi çeşitli fiziksel fenomenlerin teorisini uzun uzadıya ele aldı ve ışığın fiziksel doğası üzerine spekülasyonlar yaptı. Ayrıca, dürbün görüşünü açıklamaya çalıştı ve ufka yakın olduğunda güneşin ve ayın büyüklüğündeki belirgin artış hakkında doğru bir açıklama yaptı.
Haytham, kamera obscuranın (karanlık oda) ve iğne deliğinin -kameranın en erken kullanımı için gerekli- buldu. Ptolemy’nin ve Öklid’in nesnelerin gözlerden yayılan ışık ışınları tarafından görüldüğüne dair görüş teorisine karşıydı. Haytham’a göre ışınlar; göz içinde değil, görme nesnesinden kaynaklanır. Optik üzerine yapılan bu kapsamlı araştırmalar sayesinde modern optiklerin babası olarak kabul edilmiştir. Ek olarak, atmosferik kırılma üzerine çalıştı.
Astronomi
En büyük Arap gökbilimciler arasında sayılmasa da, eserleri Ptolemaik astronomi tekniklerine hakim olduğunu gösteriyor. Haytham’ın çalışmalardan bazıları, kıbleyi (namaz yönünü) belirleme gibi sorunları çözme yeteneğini de ortaya koymaktadır. İbn Haytam’ın 1038’de yazdığı “Yedi Gezegenin Her Birinin Hareket Modeli” astronomi üzerine önemli bir kitaptır. Bu eserin hayatta kalan el yazması yakın zamanda keşfedildi. Çoğu kısmı eksikti, bu nedenle eser henüz modern zamanlarda yayınlanmadı. Reformu, tamamen geometrik olan göksel kinematik üzerine sistematik bir çalışma geliştirdiği için kozmolojiyi dışladı. Bu da sonsuz küçük geometride yenilikçi gelişmelere yol açtı.
Tıp ve Psikoloji
Haytham, gözün çeşitli kısımlarını doğru bir şekilde tanımlayan ve görme sürecinin bilimsel bir açıklamasını yapan ilk kişidir. Tıp ve oftalmolojide Haytham göz cerrahisinde önemli ilerlemeler kaydetmiş. Görme ve görsel algı sürecini ilk kez incelemiş ve doğru bir şekilde açıklamış. Ayrıca, gözün çeşitli kısımlarını ayrıntılı olarak anlattı. Nesnelerin, halk arasında inanıldığı gibi, gözlerden değil, nesnelerden yayılan ışık ışınları tarafından görüldüğü fikrini ortaya koydu. İbn-i Haytham, görsel algı psikolojisi üzerine yaptığı öncü çalışmalardan dolayı, psikofizik ve deneysel psikolojinin kurucusu olarak kabul edilir.
Eserleri
İbn Haytham, birçok konuda 200’ den fazla eserler ortaya koydu. Fakat, bu eserlerden 96’sı bilimsel olarak biliniyor ve sadece 50 tanesi günümüze kadar ulaşmış. Günümüze kadar ulaşan eserlerin birçoğu matematik, 23’ü astronomi ve 14’ü de optik ile ilgilidir. Bu eserlerden en önemlileri;
- Kitab Al Manazer(Book of Optics) : Optik Kitabı
- Risalah fi al-Dawa’(Treatise on Light) : Işık Üzerine Tez
- Mizan al-Hikmah(Balance of Wisdom): Bilgelik Dengesi
- Maqalah fi al-Qarastun(Treatise on Centers of Gravity): Ağırlık Merkezleri Üzerine İnceleme
- Risalah fi al-Makan(Treatise on the Place): Yer üzerine İnceleme
- Al-Shukuk al Batlamyus(Doubts concerning Ptolemy): Ptolemy ile ilgili şüpheler
- On the Configuration of the World: Dünyanın Konfigürasyonu Hakkında
- The model of the Motion of the Seven Planets: Yedi Gezegenin Hareket modeli
Kaynaklar:
- Tbakhi, Abdelghani, and Samir S. Amr. “Ibn Al-haytham: father of modern optics.” Annals of Saudi Medicine 27.6 (2007): 464-467.
- Smith, John D. “The remarkable Ibn al-Haytham.” The Mathematical Gazette 76.475 (1992): 189-198.
- Rashed, Roshdi. “Ibn Al‐Haytham (Alhazen).” Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures. Berlin: Springer-Verlag (2008): 1090-1093.
- https://barisozcan.com/dunyanin-ilk-gercek-bilim-insani-kimdir/#:~:text=%C4%B0bn%2Di%20Heysem%2C%20tarihte%20bilimin,bilim%20insan%C4%B1%E2%80%9D%20olarak%20kabul%20edilir.
