Yapay Zekâyı Merak Edenlere
Son zamanlarda sıklıkla duymaya başladığımız yapay zekâ kavramı birçok insanın odak noktası haline geldi. Peki, gerçekten nedir bu yapay zekâ?
Yapay zekâ; insan zekâsına özgü olan, düşünme, problem çözme, fikir yürütme, iletişim kurma, algılama, öğrenme, çıkarım yapma ve karar verme gibi üst seviye bilişsel fonksiyonları veya otonom davranışları sergilemesi beklenen akıllı yazılımlar oluşturmak üzere yapılan tüm çalışmaların toplandığı geniş bir alandır.
Yapay Zekâ Alt Alanları ve Türleri Nelerdir?
Yapay zekâ kendini oluşturan birçok alt başlıktan meydana gelir. İçerisinde en geniş alanı barındıran “Makine Öğrenmesi ve Derin Öğrenme” kavramlarının yanında uzman sistemler, bilgisayarla görü tanıma, doğal dil işleme, konuşma ve anlama, robotik ve algılayıcı sistemeler gibi birçok alt başlık yer alır.
Her ne kadar farklı yaklaşım ve çağrılar olsa da günümüzde yapay zekânın mevcut türlerinin üç başlık altında incelenmesi mümkündür.
Yapay Dar Zekâ: Sadece belirli bir alandaki odaklanmış bir görevi yerine getirebilecek olan dar kapsamlı yapay zekâ türüdür. Günümüze kadar gördüğümüz tüm yapay zekâ ürünleri bu grupta yer alır.
Yapay Genel Zekâ: Ortalama bir insan zekâsına sahip yapay zekâdır.
Yapay Süper Zekâ: İnsandan daha zeki olacağı düşünülen yapay zekâdır. Birçok komplo teorilerinin ortaya atılmasına sebep olmuştur. Hatta bir AGI sisteminin kendisi de nasıl bu seviyeye geldiğini öğrenirse, kendisini daha fazla geliştirerek bir ASI olabilir.
Diğer yandan, Stephen Hawking’in bu tür için söylediği şu cümleyi dikkatli okumak gerekir: “Bu seviyeye ulaşılması insanlığın muhtemel sonudur.”
Elon Musk, Mark Zuckerberg gibi birçok teknoloji devlerinin yaptıkları açıklamalar da zaman zaman birbirleriyle çelişecek ve polemik yaratacak aşamaya geldi. Öyle gözüküyor ki bu fikir ayrılıkları belli bir müddet daha devam edecek.
Makineler Düşünebilir Mi?
Ünlü bilgisayar bilimci Alan Turing 1943 yılı Mind isimli felsefi dergide şu soruyu sorar: Makineler düşünebilir mi? Onca yıl geçmesine rağmen güncelliğini yitirmemiş bu soru içinde ayrıca bir test önerir. Literatüre “Turing Testi” olarak geçen testte şu şekilde işler:
Deneyde yer alacak üç varlık A, B ve C den C olanı soruları soracak ve nihai kararı verecek bir insandır. Verilen soruları cevaplayacak A ve B den’de biri insan diğeriyse bilgisayardır. Hangisinin insan yâda bilgisayar olduğunu bilmeyen C, A ve B tarafından insan olduğuna ikna edilmeye çalışılacaktır. C’nin, karşı taraftakinin ses tonu ve hızından hangisi olduğunun anlaşılmaması(insan/bilgisayar) için soru ve cevaplar monitör ve klavye aracılığıyla alınacaktır.
Turing’e göre eğer bir bilgisayar bu örnekte olduğu gibi kendisini C ye (yani bir insana) karşı insan olduğunu ikna edebilirse makinelerin düşünebileceğini yani bir zekâya sahip olduğunu savunmuştur.
Yapay Zekâ’nın Geliştirdiği Ön Yargı: “Bias”
Türkçe karşılığı “cümlenin içinde bulunduğu kavramsal kategoriye göre önyargı, sapma yâda yanılgı” olarak tanımlanan Bias, yapay zekâ uygulaması açısından düşünüldüğünde geliştiricinin kültürüne, önyargılarına ve amacı tanımlama biçimine göre oluşabilmektedir.
Biaslar yapay zekâ uygulamalarında kimi zaman istenmeyen sonuçlar doğurmakta ve sonuca etki etmektedir. Aşağıda etki ettiği sonuçlara göre Bias içeren yapay zekâ örneklerinden bahsedilmiştir.
Amazon: Amazonun yapay zekâ uygulaması, önüne gelen özgeçmişler içerisinde kadın adaylara daha az şans hakkı tanıdı. Sizce sorunun ana kaynağı yapay zekânın erkekler tarafından geliştirilmiş olmasından mı kaynaklandı?
Google Translate: Eskiden Google Translate’yi açıp “o bir doktor” yazdığınızda neden çeviri kısmında “he is a doctor” kelimesi yer alırdı? Cinsiyet ifadesi belirtmeyen “o” kişi zamiri İngilizceye çevrilirken bir erkek cinsiyetini ifade etmek zorunda mıydı? Yoksa doktor deyince aklımıza sadece erkek doktorlar mı geliyor?
Google: Google görsellerde yapılan “profesyonel olmayan saç stilleri” araması neden hep kadınları işaret etmektedir?
Microsoft: Microsoft 2016 yılında Tay isminde ki yapay zekâ chatbotunu tanıtmıştır.Tay’ın Meksika ileilgili yaptığı bir paylaşımı sizlere söylemek istiyorum: “Bir duvar inşa edeceğiz ve tüm masraflarını Meksika ödeyecek!” Tay’ın fikrinin kaynağı kim?
IBM, Amazon, Microsoft, Facebook: Yüz tanıma sistemlerinin başarılı örneklerinin yanı sıra yüzün tanınmaması gibi örnekleri de mevcuttur. Tıpkı koyu tenli bir insan olan “Joy” un yüzünün ancak “beyaz bir maske takarsa” tanınabileceği gibi. Devamında şu soruyu sormak kaçınılmaz: Sürücüsüz bir aracın, yayayı tespit ettiğinde durması en temel eylemlerden biridir. Peki, bu yaya Joy gibi koyu tenli ve sistemin yok kabul ettiği birisi ise ne olacak?
Bu ve benzeri örnekler yapay zekâdaki ön yargıyı açıkça ortaya koymaktadır. Hapse atamayacağımız yapay zekâ algoritmalarıyla işlenen yâda olması muhtemel suç/hata ların sorumlusu kim olacak?
Gelecekte Bizi Hangi Meslekler Bekliyor?
Dünyanın son dönemde büyük bir ivme ile yakaladığı dijital dönüşümle birlikte, toplumlardaki bilindik meslek algılarının da dönem dönem değiştiği/dönüştüğü görülmekte. Aslında hep var olan bu dönüşümün yeni dönemde hangi meslekleri öne çıkaracağına gelin beraber bakalım.
Veri Analisti: Verinin giderek değer kazandığı şu zamanlarda verinin toplanmasından, ön işlemesine, analiz edilmesinden, model kurulması ve anlamlandırılmasına kadar birçok aşamayı yerine getirecek birine mutlaka ihtiyaç duyulacaktır.
Arttırılmış Seyahat Oluşturucu: Daha çok oyun tasarımcılarının bu alana odaklanmasıyla oluşacak bu meslek, gerçeğe en yakın keyifli alternatif bir gerçeklik oluşturma ve tasarlama üzerine kuruldu.
Akıllı Ev Tasarım Yöneticisi: Ev içi günlük yaşam ve konforun etkinliğinin arttırılması, enerji ve kaynak kullanımındaki tasarruf akıllı ev konseptinin en temel hedefidir. Kişinin teknoloji ve yapay zekâ ile uyumlu bir hayat sürebilmesi düşüncesiyle oluşan beklenti, “akıllı ev” ekosistemini oluşturdu. Sizin için yumurta ve şekeri ne kadar çırpması gerektiğini bilen akıllı bir cihaz/robot kol olsaydı nasıl olurdu? Ya da buzdolabınızdaki gıdaların miktarına bakarak siz gelene kadar eksik malzemeleri sipariş verseydi işinizi rahatlatır mıydı?
Atık Veri Mühendisi: Her gün terabaytlar seviyesinde işlem gören gören firmalarda oluşan atık veri miktarını bir düşünelim. Bu durumda geriye kalan bu veri çöplüğünün imhası nasıl mümkün olacak ve kişiye ait özel bilgilerin silinmesi mümkün olabilecek mi? İşte tam da bu noktada atık veri mühendisleri devreye girmekte. Verinin gerçekten anonimleştirildiğinden emin olmak zorunda olan kişidir atık veri mühendisi.
Bireysel Mikrobiyom Yönetici: Yapay zekâ sayesinde büyük miktardaki veri kümelerinin analizinden yola çıkarak, çeşitli hastalıklar üzerinde mikroorganizmaların kullanımı yoluyla bir “mikrobiyom restorasyon terapisi” içeren çözümlerin sunulması hedeflenmektedir.
Chatbot Suç Uzmanı: Karşımızdaki varlığın bir bilgisayar mı yâda insan mı olduğunu bilmeden iletişim kurmaya çalışsaydık nasıl olurdu? Günümüzde, giderek insansı tepkiler verebilen bu chatbotların sahte cinayet ve uyuşturucu ihbarları verdiklerini düşünelim. Son dönemlerde sahte insan yüzü üretmede oldukça başarılı olan yapay zekânın sahte yüzler kullanarak, senaryosu oluşturulan bir cinayet ihbarının tahminden çok öte sorunlara yol açacağı açıktır. Öyle ki gelecekte bu işin dedektifliğini yapacak kişilere muhakkak ihtiyaç duyulacaktır.
Dijital Sanatlar ve Dijitalleşmiş Sanatçılar Fikri Mülkiyet Hakları Sorumlusu: 2019 yılında Las Vegas’ta düzenlenen bir konferansta Microsoft’un konuşmacısı, arttırılmış gerçekliği bir üst boyuta taşıyan bir teknoloji tanıtmıştır. Bu teknoloji ile konuşmacı ile aynı boyutta, aynı kıyafetlere ve fiziki profile sahip, aynı mimik ve tonlamaları yapabilen dijital varlığı oluşturulmuş ve bu dijital varlık salondakilerle farklı bir dilde konuşmaya devam etmiştir.
Dijital Terzi: İnternetten kıyafet siparişi verdiğimiz zaman kaçı istediğimiz gibi ve beden ölçülerimize tam oturacak şekilde geliyor? Uyumsuz beden ölçüleri nedeniyle mutsuz olan ve yüksek miktardaki iadelerin artan maliyetlere katlanmakta zorlanan şirketlerin kapısını çalacağı meslek grubu olacaktır.
Dijital Terapist: Bir günümüzü hatta bir saatimizi telefonsuz geçireceğimizi söyleseler kaçımız üzülürüz? Ya da dışarı çıkarken evde unuttuğumuzu varsayalım. Kaçımız geri döner telefonumuzu alırız? Örneklerini arttırabileceğimiz bu ve benzeri birçok soruda kararımızı telefonumuza ulaşmaktan yana kullanırız öyle değil mi? Öyleyse birçoğumuz yeni bir mahkûmiyet ve sosyal yalnızlaşma seviyesine gelmişiz demektir. Bu seviyeyi istenen noktada tutmak için dijital terapistler bireylerin sorunları ve kaygıları noktasında çözüm geliştirmek için olacaklar.
Dikey Çiftçilik Danışmanı: Dünyada insanoğlunun nüfusu giderek artmakta. Peki, artan insan sayısına karşılık yeterli besin kaynağımız ne kadar mevcut? Giderek azalan verimli toprakları artık daha etkin kullanmak için, toprak üzerinde gerçekleştirilen tarım faaliyetlerinin (yatay) dikey bir yapıda gerçekleştirilmesi gerekmekte. Bu meslek dalı; giderek artan gıda talebinin karşılanması ve hava koşullarındaki olumsuz değişkenliğin giderilmesi adına büyük önem arz ediyor.
Etkileyici Reklam Denetçi: 2017 yılında küresel bir firmanın verdiği “Altın Kelebek Ödülü” Youtube’da faaliyet gösteren bir isme takdim edildi. İsmin ana takipçi kitlesinin 12-17 yaş grubundan oluşması ve içeriklerin bolca küfür içermesi dolayısıyla Linkedln üzerinden bir eylem başlatıldı. Başlatılan eylemle durum tekrar gündeme gelerek ödül geri alındı. Ödülü veren ilgili firmanın açıklamaları ise şu şekilde: İçeriklere bakmadık, takipçi sayısını baz aldık.
İnsan-Robot Ekip Yöneticisi: Gelecekte insan ve robottan oluşacak ekibin hem insan hem de robot tarafını kontrol edecek kişidir. Amaç; robotların doğruluk, dayanıklılık, hesaplama, hız gibi güçlü yanlarıyla insanların sezgisellik, yargı, empati gibi güçlü yönlerini birleştirmektir.
Karbon Mühendisliği: C emülsiyonunu normal bir seviyeye getirmek için yapılan çalışmalar sonucu ortaya çıkacak olan mühendislik dalıdır. Karbon mühendisleri, atmosferden C
’yi yakalayarak onu çeşitli şekillerde sentezleyerek yeni ürünlere dönüştürmeyi hedefler.
Kuantum Makine Öğrenme Analisti: Kuantum hesaplamanın gücünü, makine öğrenmesi teknikleri ile birleştirerek veriden daha detaylı/faydalı sonuçlar elde edebilen, yapay zekâçalışmalarını daha fazla derinliğe ulaştıracak kişidir.
Robo-Psikolog ve Robo-Sosyopsikolog: Sosyal hayatın içine entegre edilecek robotun, hizmet vereceği insanı ve onun mensubu olduğu toplumu daha iyi kavrayabilmesi için “Nasıl bir tasarıma sahip olmalıdır?” “Gerekli davranış ve eylem kümeleri nasıl tanımlanmalıdır?” sorularına cevap üretecek kişidir.
Ses Kullanıcı-Deneyim (UX) Tasarımcısı: Teknoloji geliştikçe hayatımıza girecek tüm makinelerin ürettiği konuşmalar giderek ve daha çok “insan ses rengine” yaklaşmaktadır. Kısa bir zaman sonra, insan bir makine mi yoksa bir insan ile mi konuştuğunu ayırt edemez hale gelecektir.
Siber Felaket Tahmincisi: Akla gelebilecek her türlü siber saldırı olasılığını hesaplamak, sistem açıklarını önceden tahmin edip gerekli önlemleri zamanındaaldırmak ve etkin çözümler sunmak gibi birçok etki alanlarına sahip olan meslektir. Ayrıca siber felaket tahmincisi, siber olayları izleyerek ve gizli örüntülere bakarak eylemin asıl hedefini bulmayı yakalar.
Trol Yuvası Tespit Uzmanı: Hükümetlere, şirketlere, toplumlara ve bireylere yönelik kasıtlı sosyal medya hareketlerini tespit eden, kaynağın belirlenmesine ve gerekli tedbirlerin alınmasına destek olan kişidir.
Yapay Zekâ Bias Tespit Uzmanı: Önümüzdeki 5 yıl içinde yapay zekânın yer almayacağı bir sektör olmayacağı düşünülürse, günümüz kalite kontrol süreci gibi yeni birsüreç oluşacaktır. Geleceğin dünyasında da bias denetiminden geçmeyen, açıklığı ve adilliği onaylanmamış yapay zekâ uygulamalarının piyasaya sürülmesi mümkün olmayacaktır.
Yapay Zekâ Tabanlı Sağlık Teknisyeni: Bir nevi doktor işlemi görecek bu meslek, medikal bir işlem için doktor ve hastaların aynı fiziksel mekânda olma zorunluluğunu ortadan kaldırabilecektir.
2017 yılında Alman, Fransız ve Amerikalı bilim insanlarından oluşan bir ekip, cilt kanserini alanın uzmanlarına göre %95 daha başarılı tespit eden yapay zekâlı bir sistem ortaya koymuştur.
Yapay Zekâ Mahremiyet Uzmanı: Bireylerin kendi elleriyle kendilerinin dahi bilmedikleri özelliklerinidijital dünyaya sunmaları Marc Zuckerberg’in “mahremiyetin öldüğü çağa geldik” cümlesiyle tamamlamaktadır. Görüldüğü üzere dijital dünya geliştikçe mahremiyeti korumakta sanılandan zor bir hal alıyor. Mesela basit bir soru yöneltelim size: Doğduğunuz topraklara hiç gidip de konum paylaştınız mı? Memleket gibisi yok diyerek te resmini de paylaşıma eklediniz mi? Öyle ise hangi şehirde doğduğunuzun bilgisini dijital dünyaya çoktan sunmuş oldunuz bile…
Kaynak
Geleceğin Meslekleri-Dijital Dönüşüm-Dr. Şebnem Özdemir, Doç.Dr. Deniz Kılınç
