6 Şubat’ta meydana gelen ”asrın depremi” olarak literatüre giren Kahramanmaraş merkezli deprem yaşandı. 11 şehri etkileyen depremden on binlerce yıkılan evlerde insanlarımız büyük kayıplar yaşadı. Şehirlerin toplu yıkımı sonucunda çevre sorunları da beraberinde meydana geldi.
Deprem Sonrası Hafriyat…
Yaşanan deprem sonrasında 100 milyon ton hafriyat oluştuğu tahmin ediliyor. Depremde yıkılan binalardan ortaya çıkan enkazlarda ekosistem ve insan sağlığı için zararlı maddeler içeriyor. Oluşan enkazların bertarafında kısa veya uzun vadede sorun teşkil edecektir. Molozlar; tarım alanların, doğal sulak alanlara ve vadi tabanlarına dökülürse bölgede büyük bir tehlikenin başlayabileceğine dikkat çekmektedir.
Kirlilikler
Deprem sonrası çevresel sorunlar genel olarak hava, su, toprağı etkileyen kirlilikler oluşturur. Depremin oluşturduğu kirlilikleri birincil, ikincil ve üçüncül kirlilik olarak ayırabiliriz. Birincil kirlilik enkazların oluşturduğu kirliliktir. Enkaz kaldırma çalışmalarında meydana gelen gelen toz bulutları ise ikincil kirliliktir. Toz yığınlarının oluşturduğu ikincil kirlilik birincil kirliliğe oranla daha tehlikelidir. Çöken altyapı sistemlerinden çıkan toprağın oluşturduğu kirlenme ise üçüncül kirliliği meydana getirmekte. Çıkan kirli toprak ısınan havalarda kurumasıyla toz şeklinde kent geneline rüzgar, taşıt trafiği ve yağışlarla dağılabilir.
Deprem Sonrası Olası Çevre Sorunları
- Yıkımla beraber akla ilk gelen asbest tehlikesidir. Doğada da bulunan asbestin inşaatlarda kullanım formuna geldiğinde tehlikelidir. İlk günlerde olmasa da uzun vadede kanser riski yaratabilir.
- Elektrik, doğalgaz, yakıt istasyonları gibi birçok alanlarda yangınlar meydana gelebilir.
- Tonlarca yıkıntının ve sanayinin de oluşturabileceği ağır metal kirliliği de azımsanmayacak kadar yüksektir. Ağır metallerde (kurşun, nikel, kadmiyum vb.) hava ve su yolu ile çok kolay taşınımları söz konusudur.
- Suların köpürmesi, kaynaması, metan gazının yüzeye çıkması normal ve beklenen olaylardır. Denizin çekilmesi akabinde yükselmesiyle sellerin oluşması olasıdır. Ülkemizde sık rastlamasa da tsunami bir başka tehlike. Ayrıca baraj ve HES’lerin zarar görmesiyle sel tehlikesi de mevcuttur.
- Yer kabuğunda hareketle toprak katmanlarının karışmasıyla sonucunda yeraltı sularının da karışabilmesi ihtimali yüksektir. Aynı şekilde şehir içme suyu ile atık su irsaliye kanallarının tahribatı ile temiz su kaynakları olumsuz etkilenebilir. Şebeke suyunda kaynaklanan kirlilik ciddi çevre sorunlarına akabinde canlı yaşamının da salgına sebep oluşturabilir.
- Kahramanmaraş depreminde de görüldüğü altyapının çökmesi ile atık yönetiminde sorunlar yaşanıyor. Aksi durumda bölgede ilk olarak toprak sonrasında yeraltı sularında kontaminasyonlar oluşabilir. Yağmurlar ile bu bulaşma riskleri geniş alanları yayılabilir. Halk sağlığında salgınlar oluşturabilir. Tüm sıralanan zararlı maddelerin suya karışmasıyla takibi neredeyse imkansızlaşıyor.
- Metal sanayisindeki siyanür içeren çöktürme havuzlarının açık alanda bulunması depremde sorunlara sebep olmakta. Atık havuzlarında çalkalanması sonucunda kimyasal içerikli suların yeraltı sularıyla karışabilir. Ciddi asidik veya bazik ortamlara dönüşebilme riski bulunmaktadır. Ayrıca buharlaşmayla asit yağmurlarına neden olabilir. Uzmanlar kimyasal kirliliğin uzun vadede ekosistem üzerinde başka bir afet oluşturabileceğinin üzerinde duruyor.
- Deprem dolayısıyla kırsal kesimlerinde bulunan maden, ağır sanayi şantiyeler zarar görmüş olabilme ihtimali yüksektir. Bölgede; orman, göl, nehir, bozkır ve nesli tehlike altında ve korunan farklı ekosistemler içeren toplam 35 adet doğal alan bulunuyor. Ağır metal, kimyasallar ya da birçok sebeplerden ötürü yaban hayatı da tehlikeye girmiş olabilir. Toplu ölümler yaşanabilir. Yaban hayatının ne ölçüde etkilendiği henüz bilinmemekte. Bu yüzdendir ki 14 şubat 2023 tarihinden tüm ülkeyi kapsayacak şekilde kara avcılığı ikinci bir duyuruya kadar Tarım ve Orman Bakanlığı yasakladı.
Kısacası;
- Şehir tozları, asbest,
- Yeraltı sularının yüzeye çıkması (karışması),
- Sanayide sektöründeki atık suların çalkalanması,
- Deniz seviyesinin yükselmesi – sel,
- Atıklar (hafriyat, kimyasal veya evsel atıklar vb.),
- Toprak kirliliği,
- Su kirliliği,
- Yangınlar gibi problemlerle biyoçeşitlilik kaybı yaşanabilir.
Afet Sonrası İlk Çevre Felaketi
İlk duyulan çevre felaketi Hatay’da yaşandı. Çıkan hafriyatlar 302 kuş türünü barındıran Milleyha Sulak Alanı’na döküldü. Doğa Koruma Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nün koruması altındaki Kuş Cenneti’ndeki döküm işlemleri çıkan haberlere ardından dökümlerden vazgeçildi ve temizleme çalışmaları yapılmaya başlandı.
Peki Neler Yapılmalı?
Sorunun kaynağına inilmeden çözümler aramak imkansızdır.
- Çevre sorunlarını engelleyici planlar ve meydana geldikten sonra yapılacaklar olarak ayırabiliriz. Sorunun en başına gidildiğinde tarım alanları olarak kullanılan ovaların, biyolojik çeşitliliğin yüksek olduğu sulak alanların imara açılmasıdır. Sulak alanlar bile kurumuş veya kurutulmuş olsa dahi gevşek zeminler olmasından ötürü zemin sıvılaşma tehlikesi bulunmakta. Geçici yaşam alanları oluşturmak için bu alanların kullanılması çok yüksek can kayıplarına yol açabilir.
Ülkemiz genç oluşumlu yapısı nedeniyle depremlerin oluşması sık rastlanan doğal afetlerdendir. Depremle yaşamayı öğrenip duruma uygun yaşam standartlarına geçilmelidir. Yer şekilleri ve coğrafi düzene uygun şekilde şehir planlamaları ile bu çevre felaketlerinin oluşmadan engellemek mümkündür.
- Deprem sonrası çöken su ve kanalizasyon şehir yer altı sularını ve toprağı büyük ölçüde kirletmiştir. Özellikle ilk etapta geçici yerleşimlerinde temiz su ve atık yönetimine geçilmeli. Kalıcı sistemlerin kullanıma geçene kadar temiz su ve atıkların tek elden yönetilmelidir. Doğal göl, baraj gölleri, birikinti suları depremler sonrasında kuruyabilir ya da yer değiştirebilir, ayrıca suyun sıcaklığı ve mineral yapısı değişebilir. Yeni ekosistemler oluşana kadar beklemek tek çözümdür.
- Kanalizasyon kurulana kadar foseptik çukurlarını oluşturmak başta kolera (Vibrio cholerae) olmak üzere dışkı kaynaklı salgın hastalıklarını oluşmasını engeller. Açılacak foseptik çukurlarının geçici barınak yerlerine çok yakın olmamalıdır.
- Açıkta bulunan su ve gıdalar tüketilmemeli, kapalı gıdalar tercih edilmelidir. Unutmamak gerekir ki ambalajlı gıdalarında da asgari oranda hijyenik şartlarda tutmak şarttır. Çünkü ambalajlar üzerinden bulaşı riski vardır.
Deprem sonrası yaşanan çevre sorunlarına; oluşmuş ya da oluşabilecek tüm atıkların yönetilmesiyle başlanmalıdır.
- Enkazlardaki izolasyon maddelerinde kimyasallar zararlı plastikler benzeri maddelerin yönetiminin dikkatli yapılmalı. Solunum yolu hastalıkları risklerini azaltmak için çalışmaların bulunduğu bölgelerden uzak durulmalı, maske ile kişisel koruma sağlanmalıdır.
- Sızdırmaz alanlar oluşturulup türlerine göre ayrıştırılıp geri dönüşümü yapılmalıdır. Keza tarım alanlarında yapılacak ayrıştırmalar kimyasalların gıdalar üzerinden besin zincirine girebilir. Besin zinciriyle tüm biyoçeşitliliği olumsuz etkileyebilir. Uzun vadede kanser hastalıklarının görülme sıklığı artışlar söz konusudur. Geçici barınma yerlerindeki evsel atığın takibi de çevre sağlığı açısından önemlidir.
Tüm bu yönetim sistemlerinin kriz anından önce planlanması yani afet yönetimi süreci plan dahilinde mümkün ve sağlıklı işlemesi açısından önemlidir. Çevre sağlığının tesisi ile halk sağlığında ikincil bir afetin oluşmasını engellenir.
Kaynakça:
- Akdur R., 2000 Deprem Yönetimi ve Depremde Sağlık Konu ve Amaçları, Sağlık ve Toplum Dergisi, Sayı: Özel, 25-38.
- Işık Ö., Aydınlıoğlu H. M., Koç S., Gündoğdu O., Korkmaz G., Ay A., 2012, Afet Yönetimi ve Afet Odaklı Sağlık Hizmetleri , Okmeydanı Tıp Dergisi, 28(Ek sayı 2):82-123.
- Dündar M. Ş., Pala M. F., 2002, 7 Ağustos 1999 Depremi Sonrası Adapazarı Cadde Tozlarında Ağır Metal Kirliliği, SAU Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 6.Cilt, 3.Sayı.
- yesilgazete.org
- www.bbc.com
- bianet.org
- www.dha.com.tr
- www.tarimorman.gov.tr
- www.dogadernegi.org
- www.reuters.com
