Karar verme, hedef ve amaçların gerçekleştirilmesi yönünde alternatif eylem planlarından birini seçme sürecidir. Günlük hayatta insanlar bir çok karar verir ve bu kararlarına göre hayatlarının akışına şekil verirler. Karar verme birey gibi kobilerde, büyük firmalarda, devletlerde veya devletlerin oluşturduğu uluslararası kurumlarda alınır. Yani karar verme hayatın her alanında vardır. Karar verme tüm yönetim fonksiyonlarının özünü oluşturur. Örneğin, planlama fonksiyonu; ne yapılması gerektiğine, ne zaman, nasıl, nerede ve kim tarafından yapılacağına karar verilmesini içerir. Organize etme, uygulama ve kontrol etme gibi diğer yönetim fonksiyonları da yoğun olarak karar vermeye dayanır.
Analitik hiyerarşi süreci
Günümüzün hızla değişen ve globalleşen iş çevresi, başarılı bir işletmenin zengin bir karar verme sürecine sahip olduğuna işaret etmektedir. Bu, bilgiyi sadece toplayıp işlemek değil, aynı zamanda gelişmiş karar tekniklerinin yardımıyla karar vermek anlamına gelmektedir. Karar verme bir işletmenin temel taşlarından biridir. Dolayısıyla, doğru kararların alınması rekabetçi avantaj kazanmak ve sürdürmek için gereklidir. Pek çok işletmede karar süreci bilginin toplanması ve analizi için yoğun bir çaba ve zamanı gerektirir. Alternatif eylem planlarının değerlendirilmesine ise çok daha kısa bir zaman ve çaba harcanmaktadır. Analizlerin sonuçları, bir karara varmak için sezgisel olarak değerlendirilmektedir. Araştırmalar, pek çok günlük kararın sezgisel olarak alınmasının yeterli olmasına rağmen, karmaşık ve hayati kararlar için bu yolun tek başına yeterli olmadığını göstermektedir. Modern karar destek yöntemlerini kullanan işletmeler, globalleşen iş ilişkilerine öncülük etmekte ve bu ilişkiler ağını yönetmekte rekabetçi avantaj sahibi olabilmektedirler. Son yıllarda önemi gittikçe artan modern karar destek yöntemlerinden biri Analitik Hiyerarşi Yöntemidir.
1970’lerde Profesör Thomas L. Saaty tarafından geliştirilen Analitik Hiyerarşi Yöntemi (AHY), birden çok kriter içeren karmaşık problemlerin çözümünde kullanılan bir karar verme yöntemidir. AHY, karar vericilerin karmaşık problemleri, problemin ana hedefi, kriterleri (criteria/ attributes / objectives), alt kriterler ve alternatifleri arasındaki ilişkiyi gösteren bir hiyerarşik yapıda modellemelerine olanak verir. AHY’nin en önemli özelliği karar vericinin hem objektif hem de sübjektif düşüncelerini karar sürecine dâhil edebilmesidir. Bir diğer ifade ile AHY, bilginin, deneyimin, bireyin düşüncelerinin ve önsezilerinin mantıksal bir şekilde birleştirildiği bir yöntemdir. AHY çok geniş bir uygulama alanına sahiptir ve pek çok karar probleminde etkin olarak kullanılmaktadır. Örneğin, Saaty (1980), Wind ve Saaty (1980), Golden vd. (1989) ve Zahedi (1986), pazarlama, finans, eğitim, kamu politikaları, ekonomi, tıp ve spor alanlarında çok sayıda başarılı AHY uygulamasını araştırmalarına konu etmişlerdir. Ayrıca, AHY pek çok çalışmada tamsayı programlama, hedef programlama, dinamik programlama gibi yöneylem araştırması teknikleriyle birlikte kullanılmaktadır.
Analitik hiyerarşi süreci
AHY belirlenen amacı gerçekleştirmek için kriterler ve alternatifler oluşturup bunları birebir şekilde değerlendirmeye dayanan karar verme yöntemidir. Amaçları (varsa alt amaçları), temel kriterleri ve alternatifleri belirleme, bunları amaçlar başta olmak üzere hiyerarşik bir düzende tanımlama kriter ve alternatifleri birbirleriyle karşılaştırarak sonuca varmaktır diyebiliriz. AHY üç temele dayanır. Bunlar;
1) Hiyerarşilerin oluşturulması,
2) Üstünlüklerin belirlenmesi,
3) Mantıksal ve sayısal tutarlılıktır.
Hiyerarşik düzen oluşturularak amaç, kriter ve alternatifler belirlenir. Bu düzende var olan tüm parçalar birbiriyle bağlantılıdır. Herhangi birindeki değişimin düzeni nasıl etkileyeceği kolayca görülebilir. Karar vermede birçok veri bu şekilde bir araya getirilir ve farklı görünen parçalar arasında karşılaştırma yapılabilir. Bu düzenden belirli işlemlerle üstünlüklere (en önemlisi, en uygunu…) ulaşılır. Bu işlemler mantıksal ve sayısal anlamda tutarlı olmalıdır. Nominal bir skala yardımı ile hiyerarşiyi oluşturan elemanlar ikili olarak karşılaştırılır. Karşılaştırma matrisi oluşturmak için karşılaştırmalar hesaplanır. Matematiksel işlemlerle hiyerarşinin çeşitli elemanları arasında matrisin öz vektörü bulunur. Karşılaştırmalı matrisin tutarlılık oranının makul olup olmadığını değerlendirmek için öz vektör kullanılır.
Analitik hiyerarşi süreci
AHY’nin uygulaması dört temel prensiple şekillenmektedir. Bunlar;
- Ayrıştırma (decomposition),
- Karşılaştırmalı yargılar (pairwise comparison),
- Hiyerarşik kompozisyon veya önceliklerin sentezi (synthesis of priorities)
- Karma kompozisyona göre nihai kararın alınması.
Bu temel prensipler aynı zamanda AHY’nin adımlarını oluşturmaktadır. AHY’nin uygulama aşamalarını bir örnek üzerinde incelemek konunun daha iyi kavranmasına olanak sağlayacaktır. Yazının girişinde kararın her canlı ve organizasyon için vazgeçilmez bir olgu olduğunu belirtmiştim. Bundan dolayı örneği kişilerin hayatlarında rahatlıkla karşılarına çıkacak bir konuda seçmeye çalıştım ve telefon alma örneğini ele aldım.
Değerlendirme kriterleri
Standart Tercih Tablosu tek sayılardan oluşan, aradaki çift sayıların da uzlaşma değerleri olarak kullanıldığı bir ölçek tablosudur.
Standart Tercih Tablosu, iki alternatifin karşılaştırılması için makul bir zemin oluşturması amacıyla, Analitik Hiyerarşi Süreci’nde uzmanlaşmış araştırmacılar tarafından tanımlanmıştır.
ÜRÜNLER
Onlarca mobil cihazın arasından makul olarak seçtiğim 3 adet cihazı sürece dâhil edeceğiz. Bu cihazlarımız:
- Huawei P20 Pro
- Samsung Galaxy S8
- Xiaomi Mi8
KRİTERLER
Cihazları özellikleri göz önünde bulundurarak karşılaştırıyoruz.
HESAPLAMALAR
Telefon Fiyatı
Her sütundaki değerleri alt alta toplayıp, tablonun altına ekliyoruz.
Aynı tablodaki değerleri, bulduğumuz toplamlara bölüyoruz.
Yeni oluşan sütundaki değerlerin toplamı 1 olmalıdır.
Kesir olarak bulduğumuz değerleri ondalık olarak yazıyoruz ve her satırın toplamını 3’e bölerek satır ortalamalarını buluyoruz.
Bundan sonraki hesaplamaları da aynı şekilde yapıyor ve satır ortalamalarını buluyoruz.
Batarya
Kamera
Depolama
Satır Ortalaması
Tüm kriterler için satır ortalamalarını bulduk ve aşağıdaki matrise ulaştık.
Kriterler Matrisi
Tıpkı alternatifler için yaptığımız gibi, kriterler matrisi için de aynı işlemleri yapıyoruz. Amacımız kriterler matrisinin satır ortalamalarını bulmak.
Böylece kriterler için aşağıdaki ağırlık matrisine ulaşıyoruz.
Önem Puanlarının Bulunması
İşlemler sonucu ulaştığımız aşağıdaki iki matrisi çarpıyoruz.
P20 PRO: (0,0909×0,0507) + (0,6333×0,1172) + (0.6923×0,5763) + (0.4285×0,2555) = 0,5876
S8: (0,4545×0,0507) + (0,1061×0,1172) + (0.0769×0,5763) + (0.1428×0,2555) = 0,1163
Mi8: (0.4545×0,0507) + (0,2604×0,1172) + (0.2307×0,5763) + (0.4285×0,2555) = 0,2961
Sonuç
Analitik hiyerarşi süreci baz alındığında, hesaplamalarımız sonucu, Huawei P20 Pro telefonu turistik gezi yapacak bir kişi için en iyi seçim olacaktır.
AHY’nin Katkı ve Kısıtları
Kısıtları
AHY teorik ve uygulamaya yönelik bazı eleştirilere konu olmaktadır.
Aşağıda bu eleştiri konularına kısaca değinilmiştir;
- Sıra değiştirme (rank reversal) olgusu AHY’nin uygulanmasında dikkat edilmesi gereken bir konudur ve herhangi bir karar alternatifi probleme eklendiğinde veya çıkarıldığında karar alternatifleri sıralamasının değişmesi durumudur. Sıra değiştirme durumunun geçerliliği konusunda literatürdeki tartışmalar devam etmektedir.
- Modelleme sürecinin subjektif doğası AHY’nin bir kısıtı olarak görülmektedir. Bu, metodolojinin “kesinlikle doğru” kararları garanti edemeyeceği anlamına gelir.
- Bir karar hiyerarşisindeki kademe sayısı arttıkça ikili karşılaştırma sayısı da artar. Bu durum, AHY modelini kurmak için daha fazla zaman ve çabayı gerektirir. Expert Choice ve diğer yazılım programlarının kullanılması gereken zaman ve çabayı azaltmasına rağmen, metodolojinin yine de daha az biçimsel yöntemlere göre daha fazla zaman ve çabayı gerektirdiği ileri sürülmektedir.
Katkıları
- AHY, karar vericinin hedefe ilişkin tercihlerini doğru bir şekilde belirlemesine olanak veren uygulaması kolay bir karar verme metodolojisi sağlar.
- Karmaşık problemleri basitleştiren bir yapısı/süreci vardır.
- Karar vericilerin karar probleminin tanımı ve unsurlarına ilişkin anlayışlarını arttırır.
- Bir karar problemine ilişkin hem objektif hem sübjektif düşüncelerle, hem nitel hem de nicel bilgilerin karar sürecine dahil edilmesine olanak verir.
- Karar vericinin duyarlılık analizi yaparak nihai kararın esnekliğini analiz etmesi mümkündür.
- Karar vericinin yargılarının tutarlılık derecesini ölçmesine imkan verir.
- Grup kararlarında kullanımı uygundur.
- AHY’ne ait yazılım paketi Expert Choice, karar vericinin uygulamayı hızlı ve doğru bir şekilde gerçekleştirmesine imkan verir.
Kaynakça:
- http://itudergi.itu.edu.tr/index.php/itudergisi_d/article/view/704
- https://dergipark.org.tr/en/pub/ogusbd/issue/10995/131580
- https://iibfdergi.deu.edu.tr/index.php/cilt1-sayi1/article/view/157
- https://medium.com/@tolgahan.cepel/analitik-hiyerar%C5%9Fi-s%C3%BCreci-ahp-ve-uygulamas%C4%B1-792d07997650
- http://www.hasanbaltalar.com/index.php?id=43
- https://blog.industryolog.com/analitik-hiyerarsi-prosesiahp-nedir/
- https://www.acarindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423868948.pdf
