Ambalajlarda Yeşil Aklama
Ambalaj dünyası tıpkı diğer alanlarda olduğu gibi kendisini daha çok tüketiciye beğendirecek, paketlediği ürünü veya kendisini sattıracak, kendisine geçmişe nazaran daha farklı gözle baktıracak özelliklere sahip olmak için çalışmalarına devam ediyor. Bu çalışmalar her ne kadar bilimsel veya veriye dayalı yapılıyor olsa da bazen bu durum tam tersine sadece iddialara dayanan, veri içermeyen ve kanıtlanamayan durumları da içerebiliyor. Yapılan çalışmalar özünde tüketiciyi cezbetme ve tüketici gözünde ve gönlünde daha fazla yer etme, ekonomik yarar sağlama barındırıyor ve bir anlamda bir “kandırmaca”ya dönüşebiliyor. Bu kandırmacanın en dikkat çeken yanı ise çevre, sürdürülebilirlik, döngüsel ekonomi gibi yeni dünyanın fenomenlerine atıfta bulunarak “aklanmaya çalışmak” olmaya başladı.
Bu yazımda kandırmacanın altında yatan nedenlere ve neden buna ihtiyaç duyulduğuna “Yeşil Aklama (Greenwashing)” kavramı altında yer vereceğim. Her ne kadar Türkçe çevirisi yeşil yıkama, yeşil badana gibi bir çok çeviriye sahip olsa da genel kabul “Yeşil Aklama” olarak Türkçeleştirilmesidir.
Yeşil Aklama (Greenwashing)
1983 yılında bir otel odası havlusunun değiştirilmesi için yazılan bir notla lügatımıza girdiği rivayet edilen bu kavram çevreye verilen zararın arka plana atılıp çevre-insan-toplum üçgenine sağladığı faydayı ön plana çıkarmayı hedefleyen ve bir doğrunun arkasına sayısız kandırmacayı saklaması olarak anlaşılabilir. Genel tanımı ile yeşil aklamayı; çevre, sürdürülebilirlik gibi konularda kişi veya kurumların veriye dayanmayan iddiaları olarak tanımlamak mümkündür. Çevresel iddiaların en başında ise satılan ürünün kendisinin olabildiği gibi o ürünü satan firmanın, firmanın markasının, ürünün ambalajının veya üretimlerin yapıldığı işletme veya fabrikaların da çevresel olumsuz etkisinin az olduğu veya hiç olmadığı gelebiliyor. Bizim konumuz ambalaj olduğu için ambalaj ve paketlediği ürün özelinde konuyu ele alacak olur isek;
*Paketlemede kullanılan ambalajın veya paketlediği ürünün çevreye olumsuz etkisinin olmadığı hatta daha fazlaca olumlu etkisinin olduğu (kompostlanabilir, yenebilir vs.)
*Paketleme yapılan ambalajın önceki tasarımlarından veya rakiplerin kullandığı ambalajlardan daha az çevreye zarar verdiği gibi iddialar Yeşil Aklama’da sıkça kullanılan yanıltıcı ibarelerdir. Bu ibarelerin tipik en bilinenleri ise hem ambalaj hem de içindeki ürün için kullanılan organik, biyolojik, ekolojik gibi veriye dayanmayan nitel bilgilerdir.(Elbette ki veriye dayanan ve tarafsız bir organ tarafından denetlenen, kanıtlanan firma veya ürünler bu kapsama dahil değildir.)
Çevresel etkiler konusunda doğal kaynakların kullanımı ( hava, su, toprak), enerji tüketimi, hayvan türünün yok edilmemesi ve korunması gibi konular tüketiciye ambalajlar üzerinde sunulmaktadır. Tüm bu iddiaların gerçekle bağdaşması ve yanıltıcı olmaması için ise gerekli olan şey şeffaflık ilkesinin korunmasına bağlıdır. Yanlış beyanlar veya gizlenen bilgiler “yanıltıcı” sayıldığı gibi; herhangi bir bilginin atlanmadığı ve açıkça ambalaj üzerinde belirtildiği bilgiler ise “gerçek” olarak sayılmaktadır.
Yeşil Aklama Çeşitleri
- Yanıltıcı Etiketler
- Abartılı İddialar
- Kötü olanı saklayıp iyiyi sunmak
- İşe gelen verilerle gösteriş yapmak
- Şeffaflıktan yoksunluk
- Belirsizlik ve tutarsızlık
Yeşil Aklama’dan Nasıl Kaçınılır ?
Firmaların ürün veya ambalajları ile ilgili ifade ettiği beyanlarda gerçekliği sağlayabilmesi ,tüketiciye doğru bilgiyi güvenilir verilerle sunması, tüketicinin aklını, zihnini, cebini kazanması Yeşil Aklama’dan kaçınılacak üç önemli yola dayanmaktadır. Bunlar; şeffaflık, dürüstlük ve ölçülebilirliktir.
Bu üç önemli basamağa ulaşmak ve Yeşil Aklama’dan kaçınmak için aşağıdaki maddeler izlenmelidir:
Gerçeğe uygun ve kesin olmalıdır: Ambalaj üzerinde genel bir ibare yerine spesifik ve konuyu net tarifleyen ibareler olmalıdır. Aksi halde genel ibarelerin yanıltıcı olduğu unutulmamalıdır. Örneğin; geri dönüştürülebilen ambalaj yerine %100 geri dönüştürülebilen ambalaj yazması gibi
Açık ve net olmalı, belirsiz olmamalıdır. Ambalaj üzerinde yazan beyanlar tüketicinin okuduğu veya gördüğünde anlayabileceği netlikte olmalı, gri alanda kalmamalıdır. Örneğin; bir su şişesinin üzerinde yazan “biyolojik parçalanma gösterir” ibaresinde şişede bulunan hangi kısmın (şişe, kapak, etiket) bunu sağladığı net olmalıdır. Aksi halde şişede yer alan her şeyin toprakla buluştuğunda biyolojik parçalanma gösterdiği anlaşılabilir.
•Önemli bilgileri saklamamalı veya atlamamalıdır. Ambalaj üzerinde yazan çevresel etkileri sağlayacak bilgileri sağlayacak şartların mutlaka belirtilmesi gerekir. Örneğin, sıcak suda çözünen ambalaj ifadesi yerine 80-90 C’de sıcak suda çözünebilen ambalaj yazılması atlanmamalıdır.
•Yapılan karşılaştırmalar adil ve anlamlı olmalıdır. Ambalaj üzerinde belirtilen ibare bir kıyas içeriyorsa mutlaka kıyasın diğer tarafı da ambalajda belirtilmelidir. Örneğin; % 50 daha fazla geri dönüştürülmüş ambalaj kullanılmıştır ibaresinde kimle veya ne ile kıyas yapıldığı açıkça yazılmalıdır.( bir önceki sürüm ambalajı mı, rakibin benzer ambalajı mı gibi)
•Kanıtlanabilir olmalıdır. Ambalajın veya paketlediği ürünün iddia edilen özelliklere sahip olduğu araştırma şirketleri, üniversiteler gibi iddiayı ispatlayacak çalışma yapan kurum veya kuruluşlar tarafından gelmeli ve ambalajda bu belirtilmelidir. Örneğin; Dermatolojik olarak ispatlanmış yerine XYZ Üniversitesi ABC bölümü tarafından dermatolojik olarak ispatlanmış gibi ibare yer almalıdır. Ayrıca yapılan testin parametreleri tüketicilerin gerçek dünyada evinde, iş yerinde veya herhangi bir yerde kolayca o testi simüle edeceği parametreleri yansıtmalıdır.
Yeşil Aklama konusu ve içeriği, uygulama şekilleri, yönetilmesi gibi bir çok konu yukarıda yazan genel hatlardan farklı olarak daha da fazlaca yazı yazılabilecek bir konudur. Örneğin bu konunun ülkeler açısından yasal bir gereksinim veya denetimi gibi konular yukarıda işlenmemiş olmamasına rağmen oldukça önem arz etmektedir. Yasal düzenlemelerle ve denetimlerle kontrol altına alınmayan iddialar devam ettikçe ve bu konuda sadece birkaç kişi, kurum tarafından Yeşil Aklama’ya karşı hamle yapıldıkça harcanan çabanın plastik çiçeklere su vermekten bir farkı olmayacağı aşikardır.
Kaynakça:
Çevko-Mete İmer ASD Kongre 2023
https://greenplanetadvertiser.com/greenwashing.html
