Kelime anlamı “su kültürü” olan, keşfi çok eskiye dayanan bir kültür çeşididir. Su ürünlerinin yetiştiriciliğini sağlayan hayvansal üretim şeklidir. Su ortamında her türlü balık, kabuklu deniz ürünleri, algler ile diğer canlıların beslenmesi, yetiştirilmesi ve hasadını kapsayan bir üretim modelidir.
Akuakültürün Tarihsel Gelişimi
Balık çiftliklerine ait ilk kanıtlar, MÖ 1000 yılına kadar uzanan Çin’de görülmüştür. Balık türü olarak Cyprinidae familyasına ait sazan türleri yetiştirilmiştir. Dahası hayvanlardan elde edilen artıklar ise sıvı gübre olarak alg yetiştirilmede kullanarak ilk polikültürün de örnekleri olmuşlardır. Zaman zaman havuz yataklarını kurutarak dipte biriken çamuru da diğer tarım ürünlerinde kullanılacak besin haline dönüştürerek modern anlamda entegre tarım- su ürünleri yetiştiriciliğinin atası olmuşlardır.
Avrupa’da ise Antik Roma zamanında deniz balıkları ile istiridye yetiştiriciliği öne çıkmıştır. Lagünlerde yakalanan balık ve kabukluları Asur vivariumun olarak adlandırdıkları bir nevi yüzme havuzlarında canlı tutuluyordu. Genellikle soyluların evlerinde bulunan vivarialar gelen misafirlere kendi istediği tür ve boyuttaki su ürünlerini seçme imkanı vermekteydi.
Orta Çağ döneminde tatlı su yetiştiriciliği ön planda olurken, midye yetiştiriciliği ise 13. yy’da bulunmuştur. 1960’lı yıllara kadar büyük ölçüde üretim şekli değişmeden kalmıştır. Rönesans döneminde ise tatlı su balık kültürü gelişti. Gölet inşaatı, tür seçimi, besleme ve hastalıklar üzerinde makaleler bu dönemde yazıldı. Yapay yetiştirme diğer adıyla akuakültür Almanya’da aydınlanma döneminde keşfedildi.
Geçtiğimiz yüzyılda kirlilik; balık popülasyonlarının azalmasına sebep oldu. İnşa edilen sulama ve barajlar somon balığı gibi bazı türlerin göç yollarını engelledi. Araştırmacılar yumurta toplama, taşıma, havuz çiftliği ve balıkları doğaya salma aşamasına kadar tüm basamaklarda uzmanlaşmaya başladılar. ABD, Yeni Zelanda, Hindistan ve Japonya gibi dünyanın farklı coğrafyaları da nehirlerde akuakültüre odaklandı. Artan dünya nüfusunun oluşturduğu gıda talebi su ürünleri yetiştiriciliği ile giderilmesi ile önemli sektöre dönüşmüştür. Son yıllardaki üretim ile dünyada tüketilen su ürünlerinin yarısını oluşturmasıyla hızla büyüyen gıda üretim sektörleri arasındadır.
Akuakültürün Sınıflandırılması
Su ürünleri yetiştiriciliğinde yaygın olarak birkaç yöntem uygulanmaktadır. Deniz balıkları yetiştiriciliği, kapalı devre sistemleridir. Ancak yetiştiricilik yöntemlerini birkaç kategoride sınıflandırmak mümkündür. Bunlardan bazılar şöyledir: Yetiştirme ortamlara göre doğal (deniz, göl, baraj) ve yapay (tank, toprak havuz) alanlar. Yetiştirilen alanlara göre deniz/okyanus kıyıları, tatlı su alanları ve kapalı sistemler (Recirculating Aquaculture Systems – RAS). Yemleme esasına göre ekstansif, yarı entansif ve entansif olarak gruplandırılır.
Kültür üretimi, özellikle deniz balıkları, tatlı su balıkları ve kabuklular üzerinden yapılmaktadır. Türkiye’nin farklı bölgelerinde yapılan üretim, iç pazarda tüketilmesinin yanı sıra dış pazarlara da ihraç edilmektedir.
Türkiye’de Akuakültür
Türkiye’de akuakültür, özellikle deniz balıkları ve kabuklular üzerinde yoğunlaşmıştır. Ülkenin farklı bölgelerinde farklı türlerde üretim yapılmaktadır.
1. Deniz Balıkları
Denizlerde yetiştiricilikle su ürünleri üretiminin %32’si Muğla’da gerçekleşirken bölgesel olarak en fazladan aza doğru sıralandığında Akdeniz, Ege ve Karadeniz kıyılarıdır.
- Somon: Türkiye, somon üretiminde önemli bir üretici konumundadır. Özellikle Karadeniz Bölgesi’nde, özellikle Sinop, Ordu, Giresun gibi illerde büyük çapta somon üretimi yapılmaktadır. Türkiye’nin somon üretimi, yerli talebi karşılamakla kalmaz, aynı zamanda Avrupa’ya ihraç edilmektedir.
- Levrek, Çipura, Mavi Yüzgeçli Orkinos, Kaya Levreği: Ege ve Akdeniz kıyılarında yapılan levrek ve çipura üretimi de oldukça yaygındır. Muğla, Aydın, Mersin, Antalya gibi iller, bu türlerin yetiştirildiği başlıca bölgeler arasındadır.
Türkiye, levrek ve çipura üretiminde dünya çapında önemli bir konuma sahiptir. Bu balıklar iç pazarın yanı sıra Avrupa, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’ya ihraç edilmektedir.
2. Tatlı Su Balıkları
İç sularda yapılan yetiştiricilik, denizlere oranla daha küçük bir hacme sahip özellikle Elazığ, alabalık üretiminde büyük öneme sahiptir. 2023 yılında Türkiye’de üretilen 190 bin ton alabalığın yaklaşık 40 bin tonu Elazığ’da üretilmiştir.
- Sazan: Marmara, İç Anadolu ve Karadeniz bölgelerinde tatlı su balığı olarak sazan yetiştiriciliği yapılmaktadır.
- Alabalık: Karadeniz Bölgesi, özellikle Trabzon, Giresun, Artvin gibi illerde alabalık üretimi yaygındır. Alabalık, iç pazarın yanı sıra Avrupa ve Orta Doğu’ya da ihraç edilmektedir.
3. Kabuklular ve Diğer Su Ürünleri
- Karides ve İstiridye: Akdeniz ve Ege kıyılarında, özellikle Mersin, Antalya, Aydın gibi illerde karides ve istiridye yetiştiriciliği yapılmaktadır. Bu ürünler genellikle iç pazarda tüketildiği gibi, ihracata da yönlendirilmektedir.
- Midye: Çanakkale ve İzmir gibi bölgelerde midye üretimi yapılır, genellikle iç pazarın talebini karşılamakla birlikte, bazı yıllarda dışa ihracat da gerçekleşir.
Kısacası;
- Balıklar: Somon, alabalık, levrek, çipura, orkinos, sazan gibi popüler türler.
- Kabuklular: Karides, midye, istiridye, yengeç gibi deniz kabukluları.
- Algler: Su yosunları, spirulina gibi algler üretilir.
Neden Akuakültüre İhtiyaç Duyulur?
- İnsan beslenmesinde önemli olan hayvansal protein ihtiyacını karşılamak,
- Nesli tehdit altında veya nesli tükenmekte olan türlerin popülasyonlarını arttırmak,
- Habitat restorasyonunu sağlamak
- Hobi amaçlı akvaryum türlerini yetiştirmek için akuakültüre ihtiyaç duyulur.
Verilerle Aküakültür
Ülkemiz üretim oranlarına bakıldığında 2024 itibariyle dünyada 30. Avrupa’da 4. sıradadır. Tür bakımından ise Akdeniz levreği ve çipurası yetiştiriciliği dünyada 1. sıradadır. Gökkuşağı alabalığında ise dünyada 2. sıradadır. Ülkemiz; üretilen su ürünleri ile yaklaşık 100 ülkeye 1,7 milyar dolarlık ihracat gerçekleştirmiş, %120’lik kendine yeterlilik oranı ile net ihracatçı konumundadır. Akuakültür, sucul organizmaların sürdürülebilir bir şekilde üretildiği ve dünya genelindeki gıda talebine katkı sağladığı önemli bir alan haline gelmiştir.
Kaynakça:
- asc-aqua.org
- oceanservice.noaa.gov
- www.alimentarium.org
- arastirma.tarimorman.gov.tr
