6 Şubat depremleriyle şehirlerde temiz suya erişimde sorunlar oluştu. Altyapının tamamına yakınının bozulmasıyla şebekeler zarar görmüştür. Temel yaşam kaynağı olan suyun afetlerde yönetimi ise ön plana çıkmıştır. Su yönetimi su kaynaklarının kullanılması, dağıtılması ve geliştirilmesi şeklinde tanımlanır. Kapsamı ise tarımsal, evsel ve endüstriyel alanlarda su kullanılmasının yanında su kalitesi, atık su kullanımı, su hukuku, sağlık gibi alanlarını içerir. Su yönetiminin 3 bileşeni bulunmaktadır. İhtiyaç, su potansiyeli, idari imkan ve politikalar. Mevcut ve gelecek ihtiyaçların giderilip doğru ve sürdürülebilir politikalar ile su yönetimi mümkünüdür.
Türkiye Afet Müdahale Planı(TAMP)
Ülkemizde yaşanabilecek olası afet ve acil durum öncesi, sırası ve sonrasında mücadelede entegre planları bulunmaktadır. Başbakanlık ve AFAD koordinasyonun merkezde bakanlıklar, illerde ise valilikler ile eşgüdümlü planlamalar gerçekleşiyor. 2000 yılında Türkiye Acil Durum Yönetimi Genel Müdürlüğü, 2009’da merkezde Başbakanlık’a bağlı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, illerde ise valiliklere verildi. Planda 28 hizmet grubu(sağlık, beslenme, altyapı vs.) bulunmakta. Beslenme grubunda KIZILAY ana çözüm ortağı iken altyapıda ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ana çözüm ortağıdır.
Afetlerin sonrasında su temininin sağlanması afetzedeler için hayati öneme sahiptir. İçme ve kullanma suyunun temininin temiz şekilde sürdürülebilirliğin sağlanması gerekmektedir. Çünkü su canlıların en temel ihtiyaçtır. İçme suyunun yanında kişisel hijyen ve sanitasyon için yeterli su kaynakları planlanmalıdır. Yeteri kadar kaynak elde edilmezse ölümcül hastalıklara sebep olabilmektedir. 1994’de Zahire de bulunan geçici barınaklarda koleredan (Vibrio colera) 50 bin kişinin yaşamını yitirdiği gibi. Bir afetzedenin soğuk havalarda 3 litre sıcak iklimlerde 6 litre kişi başına içme suyuna ihtiyaç duyulur. Kullanma sularıyla beraber bu miktar 15-40 litreye kadar çıkabilir.
Acil ve Afetler Su Miktarının Belirlenmesi
Acil durum planında kişisel su miktarının belirlenmesi hem genel hem kurumlar tarafından yayımlanan miktarlar dahilinde hedefler belirlemek önem arz eder. Genel olarak kurumsal standartlar dikkate alınır. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği kişi başı günlük su miktarı 7 litredir. Bu miktar içme, pişirme ve hijyen amacıyla kullanılacak asgari bireysel miktardır. Ancak bu miktar gerçek ihtiyaçtan çok düşüktür. Asgari düzey su ihtiyacı:
- Nüfus başına günlük 15-20 litre(Türk Tabipleri Birliğine göre günlük 20L),
- Aşevlerinde yemek hizmetleri için kişi başına 20-30L
- İlkyardım merkezleri ve hastanelerde kişi başı 40-60L
- Camilerde 5L
- Suyla taşınan kanalizasyon sistemleri için kişi başı 20-40L
- Hayvanlar için türe bağlı 15 ve 30 litredir.
Acil Durumlarda İlk Su Kaynakları
İlk tercih edilen yağmur veya kar suyudur. Kar ve yağmur suyunun hijyenik şekilde depolanması ve saklanması sağlık açısından elzemdir. Ancak hava kirliliğinin yarattığı toksik düzeyde CO2 ve ağır metaller içerebilir. Ayrıca nükleer olaylardan kaynaklı radyoaktif kirliliğin de olabileceği düşünülmelidir. Bir diğer kaynak yer altı suları. Günümüz tarım politikaları, evsel ve diğer kirlilik etmenlerinin yarattığı sorunlar yeraltı sularını etkilemiş. Çoğu yeraltı suyu suyu içme suyu olarak kullanılamaz hale gelmiştir. Yüzey suları da afet sonrası kullanılabilecek kaynaklar arasında. Yerleşim alanlarına şebeke suları sağlanana kadar gerekli filtrasyon ve dezenfeksiyon sağlandıktan sonra akarsu, göl ve baraj suları afet mağdurlarının temiz su kaynaklarıdır.
Suyun Dezenfeksiyonu
Afet koşullarında düşük maliyet ve uygulama kolaylığı açısından en iyi yöntem kaynatma ve klorlamadır. Kaynatma yönteminde suyu 5-10 dakika kaynatma dezenfeksiyon için yeterlidir. Klorlama için ise klor tabletleri kullanılır. 40 litre için 160 mg tablet kullanılır. Acil durumlarda klor içeren sodyum hipoklorit solüsyanu yani bilinen ismiyle çamaşır suyu da tercih edilebilir. 1 litreye 2 damla, bulanık sularda 4 damla şeklinde eklenebilir. Klorlanan su 30 dakika bekleme süresinin ardından kullanıma hazır hale gelir. Hiçbir imkanı bulunmadığında geleneksel yöntem olan odun külü de alternatifler arasındadır. Suya sönmüş odun külü karıştırıp çökmesi beklendikten sonra üste kalan berrak su başta temizlik olmak üzere kullanılabilir. Bireysel koruma yöntemleri açısından afet mağdurlarına dezenfeksiyon eğitimi verilerek bilgilendirilme sağlanmalıdır.
Geçici barınma alanlarında suların temininde tankerler ile sağlanmalı. Her su kaynağının kirlenmiş olduğunu düşünülerek gerekli dezenfeksiyon işlemine tabi tutulması zorunlu olmalıdır. Akabinde kaynak gerektiği kadarıyla uygun hale getirilse bile taşınırken bile kirlenmiş olabilir. Bu yüzden asgari tedbir alınmasına dikkat edilmelidir. Ayrıca diğer şehirlerden getirilen ambalajlı su şişelerinin ambalaj temizliğine hem lojistik hem de depolanmasında asgari düzeyde dikkate edilmelidir.
Su Kaynaklı Olası Hastalıklar
Tahrip olan altyapı ve iklim koşullarındaki olağan yağışların sayesinde koliform bakteriler; atıklar üzerinden su ve gıda güvenliği için tehlike yaratır. Geçici yaşam alanlarındaki su birikintilerin engellenmesi ve haşerelerin çoğalmasını önlemesi amacıyla atıkların yönetilmesi hak sağlığı için çok önemlidir. Afet sonrası 4-30’uncu günlerin bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkabileceği dönemdir. Başta suyun kirlenmesiyle tifo, paratifo, kolera, norovirüs, Hebatit E bilinen hastalıklardı. Vektör sürveyansların yapılamamasıyla sıtma, veba; kalabalıkların yarattığı temasla Hepatit A, solunumla kızamık gibi salgın hastalıklar oluşabilir. Hijyen eksikliğiyle uyuz vakaları da görülebilir. En sık rastlanan kızamık, sıtma, alt solunum hastalıkları ve ishale bağlı hastalıklardır. Gıda eksikliğine bağlı bağışıklığın düşmesi bu hastalıkların hızla yayılmasına zemin hazırlamaktadır. Gerekli kişisel hijyen ile aşılarla enfeksiyon hastalıklar engellenebilir.
Afetlere hazırlıksız yakalanmamak dolayısıyla çevre risklerin kontrol altında tutulamamasından kaynaklı dolaylı kayıplar yaratabilir. Tehlikeli maddelerin kontrol altına alınması, insanı atıkların zararsızlaştırılması, sürdürülebilir temiz su sağlanması bulaşıcı hastalıkların önlenmesinde başlıca eylem planlarıdır.
İTÜ’den Su Arıtma Sistemi
3 Şubat Kahramanmaraş depremi sonrası temiz su ihtiyacını sağlamak için İTÜ, bölgeye insan gücüyle çalışan arıtma sistemi kurdu. İlk olarak Kahramanmaraş ve Malatya’ya gönderilen sistem İTÜ Ulusal Membran Teknolojileri Uygulama Araştırma Merkezi’nde (MEM-TEK UYG-AR) geliştirildi. Membran ve aktif karbonlu sistem; su arıtma pompalarıyla filtreleme yapabilmesi ve mobil olarak taşınabilmesi kullanımı kolaylaştıran en önemli etken. Kirli suları kısa sürede içilebilir suya dönüştürerek su ihtiyacını kısa sürede çözüyor. Ultrafiltrasyon membran sistemine dayanan pompalar yılların bilgi birikiminin sonucunda, afet gibi zorlu günler için düşünülmüş patentli taşınabilir su arıtma pompalarıdır.
İTÜ İnşaat Fakültesi hocalarından Dr. Öğr. Üyesi Fatih Sütçü, çalışmaları gerçekleştirdiği Japonya’dan su ve atık yönetimine dair örnekler paylaştı. Depreme karşı dayanıklı yaşam alanlarıyla bilinen Japonya insani ihtiyaçları da unutmuyor. Afet sonrası su ihtiyacı için tulumba, yemek için bank şeklinde görünen ancak ızgara alanları bulunan ocak ve insan gücüyle açılabilen rögarlar yol kenarlarına konuşlandırmış. Ülkemizde geleneksel mahalle çeşmelerinin işlevini yitirmesine karşın bu çeşmelerin ne kadar önemli olduğu son afetler sonrasında anlaşıldı.
Kaynakça
- Dündar O., Özölçer İ. H., Adal Dündar R. and Aksoy B.,2018, Afet Ve Acil Durumlarında Su İhtiyacının Belirlenmesi Ve Yönetilmesi, ISHAD2018, page: 962-974
- Ekşi A., 2016, Afetlerden Sonra Ortaya Çıkabilecek Çevresel Risklerin Yönetimi, Hastane Öncesi Dergisi, Cilt 11 Sayı 2 Sayfa No: 15-25
- Turoglu, H. (2019). İstanbul’un su yönetimi riskleri, 1st Istanbul International Geography Congress Proceedings Book (s. 535-547)
- www.afad.gov.tr
- www.itu.edu.tr
- www.ttb.org.tr
- www.hurriyet.com.tr
