Hayalet Ağ

Balıkçılık operasyonları sırasında kopan, parçalanan ya da yasaklı bölgede yakalanmamak için bilerek bırakılan av araçlarına “hayalet ağlar” denilmektedir. Son dönemde deniz ve göllerde en çok rastlanılan çöplerden olan hayalet ağlar, sucul ekosistemde büyük zararlar verebilmektedir. Günümüz sucul ekosistemin önemli sorunlarından olan hayalet ağların ekosisteme etkilerini, çözüm yöntemlerini yakından inceleyelim.

Hayalet Ağ Nedir?

Hayalet ağlar; deniz ekosistemine bırakılan, terkedilmiş, kaybolmuş veya unutulmuş balıkçılık ekipmanları / av araçlarıdır. Bu ekipmanlar genellikle balıkçı teknelerinden denize düşen veya bilinçli olarak terk edilen ağlar, ipler, oltalar ve diğer balıkçılık araçlarını içerir. “Hayalet ağ” terimi, bu ekipmanların deniz ortamında uzun süre boyunca aktif bir şekilde faaliyet göstermeye devam etmesinden kaynaklanır; çünkü bu araçlar denizde dolaşmaya ve canlıları yakalamaya devam ederler. Bu durum, deniz ekosistemine ciddi zararlar verebilir.

Balıkçılık Ekipmanları Nasıl Hayalet Ağlara Dönüşür?

• Kötü hava koşulları
• Atık bertaraf veya geri dönüşüm tesislerine erişimin zayıf olması
• Kötü ekipman bakımı
• Geri kurtarma maliyetlerinin yüksekliği
• Balıkçılık ve Vandalizm arasındaki çatışma
• IUU* balıkçılık faaliyetleri
• Aşırı yük(Kapasite üstü balıkçılık operasyonları)
• Yıkıcı balıkçılık faaliyetleri

*: Illegal, unreported, unregulated fishing

Ekosisteme Etkileri

• Canlı Hayvanların Yakalanması ve Ölümleri (Bycatch): Hayalet ağlar, terk edildikleri veya kayboldukları yerlerde su altındaki deniz canlılarını tuzağa düşürebilir. Hayalet ağlara dolanma, ağ / oltalara dolanma, kancaları yutma, mercan resiflerinin boğulması, beslenme / yumurtlama alanları zarar ile tür devamlılığını sekteye uğratabilir.
• Biyolojik Çeşitliliğin Tehdit Altında Olması: Hayalet ağlar, yalnızca hedef türleri (balıklar gibi) değil, aynı zamanda diğer deniz canlıları ve biyolojik çeşitliliği de tehdit eder. Bu da biyolojik çeşitliliğin azalmasına neden olur.
• Ekosistem Dengesinin Bozulması: Terkedilen ağlar, sadece balıklarla değil, aynı zamanda diğer deniz ekosistemi bileşenleriyle de etkileşime girer.
•  Ekonomiye Zarar: Hayalet ağlar, balıkçılık sektöründe de büyük sorunlar yaratabilir. Ticari balıkçılıkla uğraşan teknelere zarar verebilir ve balıkçıların yakaladıkları balıkları kaybetmelerine sebep olabilir. 
• İnsan Sağlığına Zarar: Hayalet ağlar genellikle naylon ve plastik malzemelerden yapıldıkları için, yıllarca denizde çözünmeden kalabilirler. Deniz suyu ve çevresindeki habitatlar üzerinde kimyasal ve plastik kirliliği yaratır. Ayrıca, bu tür plastikler zaman içinde mikroplastiklere dönüşerek deniz hayvanları tarafından yenilebilir hale gelir, bu da besin zincirine geçerek insan sağlığını da tehlikeye atar.

Hayalet Ağların Çözümü

1. Hayalet Ağların Toplanması: En basit yöntemlerden biri olan dünyanın birçok yerinde de, hayalet ağları denizlerden temizlemek amacıyla çeşitli temizlik programları ve balıkçılık organizasyonları tarafından operasyonlar düzenlenmektedir. Bu operasyonlar, hayalet ağları denizlerden toplamak ve ekosisteme verdiği zararları en aza indirmek için kritik öneme sahiptir.
2. Teknolojik Gelişmeler ve İleriye Dönük Çözümler: Hayalet ağların etkilerini azaltmak için biyolojik olarak çözünebilen malzemelerden yapılmış balıkçılık ekipmanları kullanılmaya başlanmaktadır. Ayrıca, hayalet ağların yerini tespit edebilmek için sonar ve diğer teknolojik araçlar geliştirilmektedir.
3. Eğitim ve Bilinçlendirme: Balıkçılara hayalet ağların ekosistem üzerindeki zararları konusunda eğitimler verilmesi ve bu tür ekipmanların doğru şekilde bertaraf edilmesi gerektiği konusunda bilinçlendirilmeleri önemlidir.
4. Uluslararası İşbirlikleri ve Politikalar: Birçok ülke ve bölgesel organizasyon, hayalet ağların deniz ekosistemine verdiği zararı azaltmak için uluslararası anlaşmalar ve politika geliştirmeye çalışmaktadır. Bu tür yasalar, denizlere bırakılan terkedilmiş ağların geri alınmasını teşvik etmeyi amaçlamaktadır.

Uluslararası Kuruluşlar ve Projeler

1. Ghost Fishing
   Ghost Fishing, 2010 yılında kurulan, hayalet ağları toplama ve denizlerdeki plastik kirliliği ile mücadele eden uluslararası bir organizasyondur. Bu kuruluş, gönüllüler ve balıkçılarla birlikte terkedilmiş ağları su altından toplar ve ekosisteme verdiği zararı azaltmaya çalışır. Ayrıca, bu ağların geri dönüştürülmesi ve bu konuda farkındalık yaratılması üzerine çalışmalar yapmaktadır.
2. The Ocean Cleanup
   The Ocean Cleanup, denizlerden plastik atıkları toplama misyonuyla bilinen bir projedir ve hayalet ağlar konusunda da aktif bir şekilde çalışmalar yapmaktadır. Bu proje, okyanuslarda ve denizlerde bulunan plastik atıkların yanı sıra, terkedilmiş balıkçılık ağlarını da hedef alarak bu atıkları temizlemeye çalışmaktadır.
3. Waste Free Oceans (WFO)
   Waste Free Oceans, denizlerden plastik kirliliğini temizlemek amacıyla balıkçılar, devletler ve sivil toplum kuruluşlarıyla işbirliği yapan bir organizasyondur. Hayalet ağların toplanması ve geri dönüştürülmesi konusunda özel projeler yürütmektedir. Bu organizasyon, hayalet ağların temizlenmesi için deniz tabanında yapılan sistematik temizlik çalışmalarını da koordine eder.
4. UN Environment Programme (UNEP)
   Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), deniz kirliliği ile mücadele eden ve hayalet ağlar konusunda araştırmalar yürüten uluslararası bir kuruluştur. UNEP, “Marine Litter” (Deniz Çöpü) raporları yayınlayarak denizlerdeki terkedilmiş balıkçılık ekipmanlarına dair farkındalık yaratmaya çalışmaktadır.
5. Global Ghost Gear Initiative (GGGI)
   Bu küresel girişim, hayalet ağlarla mücadele eden kuruluşları bir araya getiren bir platformdur. GGGI, hayalet ağların denizlerdeki ekosistem üzerindeki etkilerini azaltmayı ve bu ağların geri dönüşümünü sağlamak için küresel bir işbirliği yürütmektedir.

Türkiye’de Hayalet Ağlarla Mücadele Eden Kuruluşlar ve Projeler

1. Deniz Temiz Derneği (TURMEPA)

   Deniz Temiz Derneği, Türkiye’deki deniz ekosistemlerini koruma ve deniz kirliliğiyle mücadele etme amacıyla çalışan en büyük sivil toplum kuruluşlarından biridir. TURMEPA, hayalet ağlar ve diğer deniz atıkları konusunda farkındalık yaratma çalışmalarına öncülük etmekte ve bu ağları toplayarak ekosisteme verdiği zararı azaltmaya çalışmaktadır. Ayrıca, balıkçılara ve diğer paydaşlara denizlerin korunması hakkında eğitimler vermektedir.

2. Sualtı Araştırmaları Derneği (SAD)

   Sualtı Araştırmaları Derneği (SAD), Türkiye’de sualtı araştırmaları ve biyolojik çeşitliliği koruma amacıyla faaliyet göstermektedir. Hayalet ağlar konusunda, deniz altı temizlikleri ve hayalet ağların toplanması ile ilgili projeler yürütmektedir. Bu projeler, aynı zamanda ekosistemlerin korunması ve deniz kirliliğinin azaltılması adına büyük önem taşır.

3. Doğa Derneği

   Doğa Derneği, Türkiye’deki çevresel sorunlara karşı çözüm arayan bir diğer önemli sivil toplum kuruluşudur. Bu dernek, denizlerin korunması ve hayalet ağlarla mücadele edilmesi konusunda çeşitli projeler yürütmektedir. Ayrıca, hayalet ağların ve plastik kirliliğinin deniz ekosistemine verdiği zararları azaltmaya yönelik eğitim ve farkındalık çalışmaları yapmaktadır.

4. İstanbul Üniversitesi-Su Bilimleri Fakültesi

   İstanbul Üniversitesi-Su Bilimleri Fakültesi, deniz ekosistemlerine zarar veren hayalet ağlar konusunda bilimsel araştırmalar yapmaktadır. Bu araştırmalar, hayalet ağların deniz canlıları üzerindeki etkilerini daha iyi anlamaya yönelik çalışmaları içerir. Fakülte, aynı zamanda çeşitli temizlik projeleri ve akademik çalışmalar düzenlemektedir.

5. Kıyı ve Deniz Ekosistemlerini Koruma Projeleri

   Türkiye’deki bazı yerel balıkçılık birlikleri ve ekolojik organizasyonlar da hayalet ağlarla mücadele etmek için projeler geliştirmektedir. Özellikle Ege ve Akdeniz bölgelerinde bu tür projeler yoğunlaşmaktadır. Bu projelerde yerel balıkçılarla işbirliği yaparak terkedilmiş ağlar toplanmakta ve ekosistemlere verilen zararlar azaltılmaktadır.

6. BlackNETs Projesi

Diğer adı “Karadeniz’i Sessiz Katillerden Kurtaralım” Projesi, 14-15 Ağustos 2024 tarihlerinde başladı. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sürmene Deniz Bilimleri Fakültesi’nde resmi açılışı gerçekleşen projenin lideri Mare Nostrum Romanya, proje ortaklarından IO-BAS Bulgaristan ve LEPL Ilia Üniversitesi Gürcistan temsilcileri bulunmakta. Projenin amacı Karadeniz’in biyolojik çeşitliliğini korumak, sürdürülebilir balıkçılık faaliyetlerine katkıda bulunmaktır. Hayalet ağları en tehlikeli deniz çöpü biçimi olarak tanımlanan projede Türkiye, Romanya, Bulgaristan ve Gürcistan’daki  gemi mürettebatları, liman yetkilileri ve profesyonel dalgıçlar tarafından toplatılmaktadır.

Verilerle Hayalet Ağlar

2014 yılından itibaren Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülen Hayalet Ağ Projesi (HAP) ile ülkemiz sucul ortamlarından  hayalet ağlar uzaklaştırılmaktadır.  2024 yılı ile 146,1 milyon m² alan taranarak 1,6 milyon m² büyüklüğünde ağ ile 13 bin 750 adet diğer av araçları temizlenmiştir. Bu miktar 224 adet futbol sahasına denk gelmektedir. Projenin başından beri toplam 452,6 milyon metrekare sucul ekosistem taranarak 2,6 milyon metrekare ağ ve 65 bin diğer av aracı temizlendi. Çalışmanın sonucunda 10 yılda yaklaşık 8,5 milyon su canlısının kaybı engellenmiştir.  

Sonuç Olarak;

Hayalet ağlar, dünya genelinde olduğu gibi Türkiye’de de büyük bir çevresel sorundur. Hem uluslararası hem de yerel organizasyonlar, bu sorunun önüne geçmek için çeşitli projeler ve çalışmalar yürütmektedir. Bu mücadele, deniz yaşamını korumak ve ekosistem dengesini sağlamak adına kritik bir önem taşımaktadır. Türkiye’deki kuruluşlar da bu global mücadeleye aktif katılım sağlamaktadır ve özellikle deniz temizliği ile ilgili çeşitli etkinliklerle hayalet ağların ekosisteme verdiği zararı azaltmaya çalışmaktadır.

Kaynakça:

• akdenizkoruma.org.tr
• www.aa.com.tr
• www.denizyasaminikoruma.org
• oliveridleyproject.org
• en.wikipedia.org
• ktu.edu.tr
• www.diken.com.tr