Yaşamın devam edebilmesi için canlı vücudunda bulunan hücrelerin sayısı çok önemlidir. Vücudumuzda yeni hücreler oluşurken var olan hücrelerimizin bir kısmı da ölmektedir. Böylelikle hücre sayımızdaki denge korunmaktadır. Peki bu hücrelerin yok edilme mekanizmaları nedir?
Bu soruya cevap olarak karşımıza iki kavram çıkar. Bu kavramlardan biri programlanmış hücre ölümü olan apoptozdur. Diğeri ise hücre hasarı sonucu meydana gelen nekrozdur. Bu kavramları daha detaylı inceleyecek olursak;
Apoptoz Nedir?
Programlı hücre ölümü olarak bilinen apoptoz, hücre intiharı ve hücre kaybı olarak da tanımlanmaktadır. Canlıların tamamında meydana gelen doğum, yaşam ve ölüm süreçleri hücreler için de geçerlidir. Apoptoz da yetişkin dokularında ve embriyolojik gelişimde çok önemli rol oynayan hücre ölümünün normal fizyolojik biçimidir. Vücutta ihtiyaç duyulmayan, anormalleşmiş hücrelerden kurtulmanın normal yolu apoptozdur. Vücutta meydana gelebilecek komplikasyonlar da apoptoz ile engellenebilir.
Apoptoz Nasıl Gerçekleşir?
Programlanmış hücre ölümü sinyali alan bir hücrede, hücre kromatini ve sitoplazmasında yoğunlaşma meydana gelir. Hücre boyutu ise küçülür. Bu sırada hücre membranı bir değişime uğramaz. Bir süre sonra hücre daha küçük parçacıklara bölünmeye başlar. Yeni oluşan bu küçük parçacıklar apoptotik cisimciklerdir. Bu cisimcikler, yüzeylerinde yeni sinyal verici yapıları ortaya çıkarır. Böylelikle oluşan uyarı ile çevrelerinde bulunan hücreler tarafından fagosite edilerek ortadan kaldırılırlar.
Apoptoz İle Gerçekleşen Durumlar
- İnsanlarda parmak araları ve göz kapakları arkasında bulunan boşluğun şekillenmesi.
- DNA hasarı olan hücrelerin yıkımı.
- Virüs ile enfekte olmuş hücrelerin ortadan kaldırılması.
- Tümör hücrelerinin ortadan kaldırılması.
- Hücre yenilenmesi gibi olaylar apoptoz ile meydana gelir. Apoptozun yetersiz kalması sonucu kanser, otoimmun hastalıklar, dudak ve damar yarıkları ve yapışık parmaklar meydana gelir. Bunun yanında apoptozun normalden fazla gerçekleşmesi ile Hepatit C, AIDS, ateroskleroz gibi hastalıklar oluşur.
Nekroz Nedir?
Bir diğer hücre ölüm çeşidi olan nekroz hücrelerin geri dönüşü olmayan bir şekilde hasar görmesi sonucu meydana gelen patolojik ölümdür. Burada bahsi geçen hasar; mekanik hasar, oksijen yokluğu veya toksik madde etkisi gibi nedenlerden meydana gelmektedir.
Nekroz rastgele gelişen, genler tarafından kontrol edilemeyen düzensiz bir süreçtir.
Nekroz Nasıl Gerçekleşir?
Hücre dışından gelen ısı, yanma ve toksik madde etkileri hücrenin iyon dengesini bozar. Hücrede iyon pompası yetersizliği meydana gelir. Bu yüzden hücre sıvı almaya başlar ve endoplazmik retikulum, golgi ve mitokondri gibi organellerde şişme meydana gelir. Hücre bütünlüğü bozulur ve osmotik basınç nedeniyle hücre patlar. Meydana gelen bu hücre ölümünün ardından hücrenin patlaması sonucu, hücre içeriği hücreler arası boşluğa dağılır. Bu durum iltihaplanmaya sebebiyet verir.
Apoptoz Ve Nekroz Farkları
- Apoptoz ATP gerektirir, nekroz için ATP gerekli değildir.
- Nekroz sırasında hücre şişmekte ve membran bütünlüğü bozulmaktadır. Apoptoz sırasında ise hücre küçülmekte ancak membranda değişim meydana gelmemektedir.
- Apoptoz sonrasında iltihap oluşmaz, nekroz sonrasında ise hücre içeriğinin hücre boşluklarına dağılması sonucunda iltihap oluşumu meydana gelir.
- Nekroz rastgele gelişirken apoptoz programlıdır.
- Apoptoz sırasında organellerde bozulma olmaz, ancak nekroz meydana geldiğinde organeller parçalanmaktadır.
- Nekroz sadece patolojik etkiler sonucunda meydana gelirken apoptoz hem fizyolojik hem patolojik etkiler ile meydana gelir .
- Apoptoz sırasında tek veya birkaç hücre birlikte ölür, nekroz sırasında ise hücreler gruplar halinde ölür.
Kaynaklar:
1-) Apoptoz ve Nekrozun Moleküler Mekanizması- Yrd.Doç.Dr. Hülya ÖZGÜR, Arş. Gör. Gülfidan COŞKUN
2-) acikders.ankara.edu.tr
3-) tr.wikipedia.org
4-) medicalnewstoday.com
