Boston Dynamics, Canvas Technology ve benzer nice ar-ge gruplarının robotik alanında yaptığı çalışmalar, çığır açıcı olmakla beraber birçok kişide hayranlık uyandırsa da bu cihazların sıfır noktasına gitmek maalesef çok da önemsenen bir konu olmamıştır. Fakat bir teknolojinin tarihini unutmak, onu anlamlandıramamak ve ülküsünü kaybetmek gibi sığ sonuçlar doğurabilir.
Sibernetik Nedir?
Basitçe sibernetik; müdahale edilmeksizin, çevredeki değişikliklere göre ve belli bir amacı gerçekleştirmek üzere, kendi başına hareket edebilen sistemler bütünü olarak tanımlanır. Modern robotik ve otomasyon sistemlerinin ilk örneklerini oluşturan sibernetik alanının en önemli ismi olarak da Ebû’l İz İsmail İbni Rezzaz El Cezerî gösterilir. Bu alanı 1948 yılında sibernetik olarak adlandıran kişi Norbert Wiener olsa da robotikle alakalı en eski kaydın M.Ö. 430 yılına kadar uzanarak Archytas’a ait olduğu bilinmektedir. Archytas’tan sonra gelen en önemli isim olarak da 1153 yılında dünyaya gelen ve hayatının büyük bir kısmını Diyarbakır’da geçiren El Cezeri olarak gösterilmektedir. Eşsiz mühendisliğinin yanında “İslam Bilgini” olarak da anılan Cezeri, gerek ulusal gerek uluslararası literatürde “Sibernetiğin Babası” olarak kabul edilmektedir.
Sibernetik ve Cezeri
El-Cezeri’nin icatlarının şekillenmesinde, en büyük etkenlerden biri olarak gösterilen İslam dininin günlük hayattaki etkisi; matematik, coğrafya ve astronomi başta olmak üzere çeşitli alanlarda yeniliklere sebep olmuştur. Bu kapsamda Cezeri’nin de yaklaşık 50 adet makinası olduğu bilinmektedir.
Fizikçi, su mühendisi ve matris ustası olarak da bilinen El-Cezeri’nin; bugünkü otomasyon, sibernetik ve robotik çalışmalarının başlatılmasında öncü bir düşünce ve bilim insanı olduğu belirtilmekle beraber, eserlerinin çağlar boyunca ilham kaynağı olduğu da kaynaklarda yer almaktadır.
Cezeri’nin Eserleri
Cezeri’nin aletleri yer çekimi kuvvetiyle çalışmakta ve bu kuvvet; düşürülen bir ağırlık, boşalan bir kaptaki şamandıra veya batırılan bir cisimle elde edilmektedir. Cezeri, kullandığı makine parçalarını ve imal usullerini de en ince ayrıntılarına kadar eserlerinde tanımlamıştır. Kendi devrinin çok önünde olan Cezeri’nin eserleri, modern mühendislik teknolojisinin oluşmasında büyük pay sahibiyken, bu eserler Cezeri’den ancak 400 yıl sonra Avrupa’da yeniden keşfedilmeye başlanmıştır.
Cezeri’nin “Kitâb-ül-Câmi Beyn-el-İlmi vel-Amel-in-Nâfî fî Sınâat-il-Hiyel” isimli, eserlerini anlattığı temel bir kitabı vardır. Fil Su Saati, otomatları, şifreleme sistemleri, çeşmeler ve özellikle su çarkı tulumbası en çok öne çıkan yapıtları arasında yer almaktadır. Bu eserlerden bazıları ise aşağıda anlatılmıştır.
I. Fil Su Saati
Filli su saati, Cezeri’nin mekanik aletleri arasında en çok ilgi çeken eserdir. Bu durumun sebebi eserin zamanı gösteren bir saat olmasının yanı sıra, bu işlevi yerine getirirken birden fazla mekanizmanın görsel bir şölen oluşturmasıdır. Dolan kap prensibiyle çalışan saat, eşit saat sistemine göre çalışan bir düzenektir. Düzenek her yarım saat başını ve aralardaki dakikaları gösterebilmektedir.
Bu saat, temelde büyük bir fil ve üstünde taşıdığı köşk biçimindeki bir tahtırevan şeklindedir. Köşkün kubbesinde bir kuş bulunmaktadır. Köşkün balkonunda yönetici konumunda oturan bir adam, adamın her iki yanında ise birer şahin bulunmaktadır.
II. Su Çarkı Tulumbası
Su çarkı ile işleyen tulumba, modern mühendisliğin gelişmesine doğrudan doğruya katkıda bulunmuştur. Bu makine, a) çift etki ilkesinin uygulanması, b) dönme hareketinin ileri-geri harekete çevrilmesi, c) emme borusunun bilinen ilk kullanılışı olmasından dolayı çok önemlidir. Dolayısıyla buhar makinesinin ve emme basma tulumbanın ilk örneği sayılabilir. Söz konusu makinede akan suyun çevirdiği çark, düşey düzlemde bir dişliyi, bu dişli de yatay düzlemdeki diğer bir dişliyi döndürmektedir. Yatay dişli dönünce sistemdeki yarık çubuk açısal bir hareket yapmakta, piston kolları da ileri geri gidip gelerek tulumbaları çalıştırmaktadır.
III. Şifreli Kilit Yapısı
Cezeri’nin bu şifreli kilit sisteminde, 3’erli disk grupları 4 bölüm olarak tekrarlanmıştır. Kilidin açılabilmesi için her bir bölümdeki 3 disk, doğru pozisyona getirilip badem çentiklerinin denk gelmesi sağlanır. 48 bitlik bir şifrelemeden oluşan bu kilit, her bir deneme 10-15 saniye sürecek şekilde hesaplanırsa, şifrenin deneme-yanılma yoluyla çözülmeye çalışılması milyonlarca yıl sürecektir.
IV. Çeşme Otomatı
Çocuklu otomatik çeşme, elinde ibrik ve havlu tutan çocuk figürüyle bir sanat eseridir. Otomatın üst platformu su haznesidir, burada bir veya daha çok kere abdest alabilecek kadar su vardır. Sultan abdeste başlayacağı zaman kumanda topuzu ile çevrilerek konik valf açık duruma getirilir. Haznede bulunan temiz su dikmelerin birisinden aşağı inerek gizli bir boru yoluyla çocuğun ibrik tutan kolunun içinden ibriğe ulaşır. İbrik tam dolunca su ibriğin ejderha başlı ağzından çıkar. Kullanılan kirli su öndeki leğende birikir ve belli bir seviyeye gelince ördek figürü içine gizlenmiş sifon sayesinde hızla emilir ve ördek suyu yutuyormuş izlenimi doğar. Ördek tarafından emilen su kirli su haznesinde birikir ve bu haznede biriken su yavaşça bir şamandırayı yükseltir. Bu şamandıra yükseldikçe gerdiği bir zincirin gevşemesini sağlar. Zincir gevşediği zaman çocuk figürünün sol robotik kolundaki ağırlık dengesi, kolun öne düşerek elinde tuttuğu havluyu uzatmasını sağlar.
Cezeri’den Bir Mesaj
Bundan 800 yıl önce Anadolu’da, mühendisliği ve mühendislik sanatını zirveye çıkartan El-Cezeri, “Benden çok evvel gelen âlimlerin kitaplarını ve onları takip edenlerin çalışmalarını gözden geçirdim… Nihayet nakillerden kurtuldum, başkalarının yaptıklarından sıyrıldım ve problemlere kendi gözümle bakabildim… Uygulamaya dönüştürülemeyen her teknik ilmin doğru ile yanlış arasında muallakta kaldığını gördüm.” diyerek, bıraktığı eserlerle beraber ilmini ve tecrübelerini gelecek nesillere aktarmıştır.
Kaynakça:
I. Ökten S. (1993), CEZERİ, İsmail b. Rezzaz, TDV İslam Ansiklopedisi, 7, 505-506
II. Erbakan N. (2017), İslam ve İlim, MGV Yayınları
III. Sunguroğlu, B.H, Cezeri’nin Erken Dönem Mekanik Saatleri,İTÜ
IV. Davies D.(1976), Rediscovering Islamic Science, Nature Publishing Group
V. Reel Truth Documentaries (2018), Science and Islam-Medieval Islam Influences|Scientific Knowledge Documentary|Documental
VI. Korkutata, Y. ve Toprak Z.F. (2013), El-Cezerî ile ilgili yapılan çalışmaların değerlendirilmesi, Dicle Üni. Mühendislik Dergisi,4,37-49
VII. www.cezerimuzesi.com
