Öncesinde askeri amaçlar için kullanılan uçakların sivil dünyaya girmesiyle birlikte, uçak kazalarını önlemek daha büyük bir öneme sahip oldu. Ticari havacılığın ilk günlerinden 1950’lere kadar uzanan süreçte yaşanmış olan sık kazalar, havacılık sektörü için yeni bir mühendislik dalı ortaya çıkardı. Bu dönemdeki kazalardan çıkarılan dersler ile teknoloji ilerledi, düzenlemeler geliştirildi ve hava taşımacılığı diğer taşıma yöntemlerinden daha emniyetli bir hale geldi.
Sistem içerisindeki risklerin kontrol edilmesi ve yönetilmesi suretiyle, risk seviyesinin makul düzeyde tutulmasını amaçlayan sistem emniyeti mühendisliği; sistem mühendisliği içerisinde program yönetimini destekleyen, analizlerini yapan bir mühendislik disiplinidir. Sistem Emniyetinin temel süreçleri, emniyete ilişkin risklerin tanımlanması, kabul edilebilir risk seviyesi önceliğine dayalı olarak risklerin tasarım çözümleri ve / veya prosedürlerle ortadan kaldırılması veya kontrol edilmesinden oluşur. Birçok platform üzerinde yapılan emniyet mühendisliği çalışmaları, hava araçlarında daha büyük bir öneme sahiptir.
Sistem Emniyeti nedir?
Hava araçlarının gelişmeye başlaması ile birlikte karmaşık mimarilerin oluşturulması; hata durumlarının tespitinin zorlaşmasına ve oluşma olasılıklarının artmasına neden oldu. Bu nedenle bu hata durumları için olasılık değerlerinin belirlenmesi ve analiz yöntemlerinin kullanılarak bu değerlerin doğrulanması bir zorunluluk haline geldi. Sistem emniyet süreci ile erken safhada risklerin tanımlanması, analiz edilmesi ve kontrol altına alınması amaçlanır. Bu yüzden Emniyet gereksinimlerinin tasarım süreçlerinin başlangıcından itibaren ortaya konulması gerekir. Riskler, tehlikeler ve olası hatalar sistem geliştirme sürecinde engellenemez ve bu riskler ile sistemin ileriki safhalarında karşı karşıya kalınırsa; zayıf sistem performansı, yüksek maliyet ve proje takviminden geri kalmak gibi çok ciddi sorunlarla karşılaşılır. Bu nedenle erken safhada risklerin tespit edilmesi, analizlerin yapılması ve azaltılması gerekir.
Rehber ve Standartlar
SAE-ARP-4754; hava aracının geliştirilmesi ve modifikasyonunda izlenmesi gereken süreci tanımlayan havacılık otoriteleri tarafından kabul görmüş rehber dokümanıdır. Sistem mühendisliği süreçleriyle benzer olan bu dokümanın en önemli özelliği emniyet odaklı olması ve analizlerin derinliğini sistem donanımının ve yazılımının kritikliğini temel alarak belirlemesidir. Bununla birlikte, SAE-ARP-4761 rehber dokümanı ise hava aracı, sistem ve ekipman seviyesi emniyet analizlerini ve bu analizlerin nasıl yapılması gerektiğini anlatır. MIL-STD-882 ise emniyet sürecinin nükleer, kimyasal ve tüm askeri projelerde nasıl yönetilmesinin gerektiğini anlatan Amerikan standartıdır.
Bir Sistem Üzerindeki Emniyet Çalışması
Bu hata durumları ve analizleri için basit bir örnek vermek gerekirse;
Hata durumumuz iniş esnasında iniş takımlarının açılmaması olsun. Öncelikle bir sistem emniyet mühendisi, uçak tasarım aşamasında iken rehber dokümanlarda anlatılan özel bir değerlendirme yöntemiyle (Functional Hazard Assessment, FHA) bu hata durumunu tespit eder. Daha sonra bu hata durumunun olma olasılığını kabul edilebilir seviyelerde tutabilmek ve sertifikasyon süreçlerinde belirlenen diğer emniyet gereksinimlerini karşılayabilmek için analizlerine başlar. Bu analizleri yaparken sistem mimarisini (Fault Tree Analysis, FTA) ve sistem yerleşimini (Zonal Safety Analysis, ZSA) dikkate alır. Kalkış esnasında kuş çarpması veya elektrikli bir sistem için yıldırım düşmesi (Particular Risk Analysis, PRA) gibi özel durumları da bu hata durumu için değerlendirdikten sonra sistemin kabul edilebilir seviyede emniyetli olduğuna dair kanıt dokümanlarını oluşturur ve çalışmasını sonlandırır.
Kaynakça
- www.faa.gov
- oscertification.com
- Emniyet Yönetim Sistemi Temel Esaslar
- Havacılık Projelerinde Emniyet Odaklı Sistem Mühendisliği Uygulamaları
Yazar: Furkan Özkaya
Elektronik ve Haberleşme Mühendisi
